Του Σωτήρη Σκουλούδη
Η δήλωση του πρωθυπουργού της Αλβανίας, Έντι Ράμα, ότι «οι Έλληνες δεν είναι απόγονοι του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη», ειπωμένη σε δημοσιογραφικό πλαίσιο, δεν είναι απλώς μια ατυχής ρητορική υπερβολή. Είναι μια θέση που έρχεται σε ευθεία αντίθεση με όσα γνωρίζουμε σήμερα από τη σύγχρονη γενετική επιστήμη για την καταγωγή και τη συνέχεια των πληθυσμών στον ελλαδικό χώρο. Όχι επειδή οι σημερινοί Έλληνες διεκδικούν κάποια «καθαρή» ή βιολογικά προνομιακή καταγωγή, αλλά επειδή η επιστήμη έχει πλέον τη δυνατότητα να απαντήσει με δεδομένα – και όχι με ιδεολογήματα.
Ο Αλβανός πρωθυπουργός μετά τον σάλο που προκάλεσε η… απρόκλητη και γελοιωδώς ανθελληνική δήλωσή του, έσπευσε να τα «μαζέψει» όσο μπορούσε, εκφράζοντας στη συνέχεια τον θαυμασμό του για τον ελληνικό πολιτισμό και την ιστορία μας, ωστόσο με αφορμή τα λεγόμενά του, αξίζει να δούμε τι λέει η πιο σύγχρονη επιστήμη περί της καταγωγής των Ελλήνων και των προγόνων μας…
Διότι η γενετική δεν ασχολείται με έθνη, μύθους ή σύμβολα. Ασχολείται με πληθυσμούς, μετακινήσεις, επιμειξίες και – κυρίως – με τη συνέχεια ή τη ρήξη μέσα στον χρόνο. Και σε αυτό το επίπεδο, τα συμπεράσματα για τον ελληνικό χώρο είναι σαφή: οι σημερινοί Έλληνες αποτελούν σε μεγάλο βαθμό συνέχεια των πληθυσμών που κατοίκησαν την ίδια γεωγραφική περιοχή από την προϊστορία μέχρι σήμερα.
Τα τελευταία χρόνια, η ανάλυση αρχαίου DNA από σκελετικά κατάλοιπα της Νεολιθικής περιόδου, της Εποχής του Χαλκού και της κλασικής αρχαιότητας έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε το παρελθόν. Μελέτες που δημοσιεύθηκαν σε κορυφαία επιστημονικά περιοδικά, όπως το Nature και το Science, έδειξαν ότι οι Μινωίτες και οι Μυκηναίοι – οι πρώτοι μεγάλοι πολιτισμοί του Αιγαίου – είχαν κοινή γενετική βάση και ότι οι σύγχρονοι Έλληνες παρουσιάζουν εντυπωσιακή γενετική ομοιότητα με αυτούς τους πληθυσμούς.
Δεν πρόκειται για μια συμβολική σύνδεση. Οι αναλύσεις δείχνουν ότι περίπου το 80–90% της γενετικής δεξαμενής των σημερινών Ελλήνων μπορεί να εντοπιστεί σε πληθυσμούς που ζούσαν στον ίδιο χώρο πριν από τέσσερις χιλιάδες χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι, παρά τις εισβολές, τις μετακινήσεις, τις αυτοκρατορίες και τις ιστορικές αναταράξεις, ο βασικός πληθυσμιακός κορμός παρέμεινε στον ελλαδικό χώρο.
Ιδιαίτερη βαρύτητα σε αυτή τη συζήτηση έχει η εργασία του καθηγητή Γενετικής του ΑΠΘ, Κωνσταντίνου Τριανταφυλλίδη, ο οποίος εδώ και δεκαετίες μελετά τη γενετική σύσταση των Ελλήνων, συνδυάζοντας βιολογία, ιστορία και αρχαιολογία. Ο Τριανταφυλλίδης έχει εξηγήσει επανειλημμένα ότι η εικόνα της ελληνικής καταγωγής δεν είναι ούτε «καθαρή» ούτε ασυνεχής. Αντιθέτως, πρόκειται για ένα μωσαϊκό πληθυσμών με ισχυρή όμως γεωγραφική και γενετική συνέχεια.
Όπως επισημαίνει, οι Έλληνες – όπως και οι περισσότεροι Ευρωπαίοι – προέρχονται από τρία βασικά πληθυσμιακά στρώματα: τους παλαιολιθικούς κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες, τους πρώτους νεολιθικούς αγρότες που έφτασαν από την Ανατολία και τις μετακινήσεις της Εποχής του Χαλκού. Στον ελλαδικό χώρο, αυτά τα στρώματα δεν αντικαταστάθηκαν, αλλά συγχωνεύθηκαν. Το αποτέλεσμα δεν είναι μια «νέα» γενετική ταυτότητα, αλλά μια εξελικτική συνέχεια.
Ιδιαίτερα αποκαλυπτικά είναι τα δεδομένα από την Κρήτη, όπου η γενετική συνέχεια από τη μινωική εποχή μέχρι σήμερα είναι από τις ισχυρότερες στην Ευρώπη. Ανάλογη εικόνα παρουσιάζεται και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας, παρά τις ιστορικές μεταβολές.
«Τα στοιχεία της Γενετικής αποδεικνύουν αδιαμφισβήτητα ότι οι σημερινοί κάτοικοι της Κρήτης είναι απόγονοι των Μινωιτών που ζούσαν στον ίδιο τόπο. Στην υπόλοιπη Ελλάδα, οι Έλληνες σε ποσοστό 70% έχουν ίδια γενετική σύσταση με τους Μυκηναίους -αυτό ήταν ένα ανέλπιστο κατά κάποιον τρόπο, εύρημα. Η γενική συνέχεια των Ελλήνων υποστηρίζεται πλήρως από τα πλέον τεκμηριωμένα δεδομένα», αναφέρει ο καθηγητής.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η φράση που προκάλεσε διεθνές ενδιαφέρον: ότι οι Έλληνες έχουν «σχεδόν μυθική καταγωγή» (near-mythical origins). Η φράση αυτή, που παρουσιάστηκε σε δημοσιεύματα βασισμένα σε επιστημονικές μελέτες, δεν αναφέρεται σε μύθους με την έννοια της φαντασίας. Αναφέρεται στη σπάνια χρονική διάρκεια της γενετικής συνέχειας στον ίδιο γεωγραφικό χώρο, μια διάρκεια που εκτείνεται τόσο πίσω ώστε θυμίζει τις αφηγήσεις των ίδιων των ελληνικών μύθων.
Και εδώ ακριβώς καταρρίπτεται η πολιτική δήλωση του Έντι Ράμα. Κανείς σοβαρός επιστήμονας δεν ισχυρίζεται ότι οι σημερινοί Έλληνες είναι άμεσοι βιολογικοί απόγονοι του Πλάτωνα ή του Αριστοτέλη με τη στενή, οικογενειακή έννοια. Αυτό όμως δεν είναι το ερώτημα. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν οι πληθυσμοί στους οποίους ανήκαν ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης εξαφανίστηκαν ή αντικαταστάθηκαν πλήρως. Και η απάντηση της γενετικής είναι ξεκάθαρη: όχι.
Οι αρχαίοι φιλόσοφοι γεννήθηκαν και έζησαν μέσα σε έναν πληθυσμό που είχε βαθιές ρίζες στον ελλαδικό χώρο και ο οποίος, με εξελικτικό τρόπο, συνεχίστηκε μέχρι σήμερα. Οι σημερινοί Έλληνες είναι απόγονοι αυτού του πληθυσμού, με όλες τις επιμειξίες και τις ιστορικές αλλαγές που συνεπάγεται μια πορεία χιλιάδων ετών.
Η γενετική επιστήμη δεν δικαιώνει εθνικισμούς, αλλά αποδομεί μύθους – τόσο αυτούς της «καθαρότητας» όσο και αυτούς της «πλήρους ασυνέχειας». Και σε αυτή την αποδόμηση, η άποψη ότι οι Έλληνες δεν έχουν καμία σχέση με τον αρχαίο ελληνικό κόσμο απλώς δεν… στέκει.
Όταν η πολιτική ρητορική –και ο στείρος αλβανικός εθνικισμός- συγκρούεται με τα δεδομένα, η επιστήμη οφείλει να έχει τον τελευταίο λόγο. Και στην περίπτωση της ελληνικής γενετικής καταγωγής, ο λόγος αυτός είναι σαφής: η ιστορία δεν ξεκίνησε χθες, ούτε κόπηκε ποτέ απότομα.
Συνεχίστηκε – μέσα στα ίδια χώματα όπου δίδαξαν ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης. Όσοι διαβάζουν αυτές τις γραμμές, με μητρική τους γλώσσα την ελληνική, μπορούν βάσιμα και επισήμως να νιώσουν ότι είναι τα εγγόνια τους.
Δείτε τη σχετική έρευνα από το περιοδικό Science εδώ
