Για περισσότερα από πενήντα χρόνια, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ένωση αρχικά και μετά το 1991 η Ρωσία, διατηρούσαν ένα σύστημα συμφωνιών που περιόριζε το μέγεθος και τη διάταξη των στρατηγικών πυρηνικών τους δυνάμεων.
Αυτό το πλέγμα περιλάμβανε αριθμητικά όρια, διαδικασίες επιθεώρησης και οργανωμένη ανταλλαγή δεδομένων. Και ναι δεν είναι θεωρία συνωμοσίας πως κάθε χρόνο 18 φορές έκαστη οι δύο γίγαντες των πυρηνικών επιθεωρούσαν ο ένας το οπλοστάσιο του άλλου.
Με τη λήξη της New START από σήμερα, αυτό το καθεστώς παύει να υπάρχει, αφήνοντας τις δύο ισχυρότερες πυρηνικές δυνάμεις του πλανήτη χωρίς δεσμευτικούς περιορισμούς, μέσα σε μια περίοδο διεθνούς αστάθειας που θυμίζει τις πιο σκοτεινές εποχές μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Οι συμφωνίες πριν από τη New START
Η πρώτη προσπάθεια ελέγχου των πυρηνικών εξοπλισμών ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Η SALT I του 1972 έθεσε ανώτατα όρια στον αριθμό στρατηγικών εκτοξευτών, όπως οι διηπειρωτικοί βαλλιστικοί πύραυλοι (ICBMs) και οι βαλλιστικοί πύραυλοι υποβρυχίων (SLBMs), χωρίς όμως να επιβάλλει μειώσεις.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάχθηκε και η Συνθήκη ABM, η οποία περιόριζε την ανάπτυξη αντιπυραυλικών συστημάτων, ώστε να αποτραπεί ένας νέος γύρος κούρσας εξοπλισμών μέσω αμυντικών ασπίδων.
Η SALT II, που υπογράφηκε το 1979, επιχείρησε να επιβάλει αυστηρότερους περιορισμούς και να ελέγξει τη χρήση πυραύλων με πολλαπλές ανεξάρτητες κεφαλές (MIRVs). Παρότι δεν επικυρώθηκε από το αμερικανικό Κογκρέσο, εφαρμόστηκε σε σημαντικό βαθμό μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1980.
Η πραγματική τομή ήρθε μετά τον Ψυχρό Πόλεμο. Η START I του 1991 προέβλεπε μεγάλες μειώσεις στα στρατηγικά πυρηνικά και εισήγαγε εκτεταμένους μηχανισμούς επαλήθευσης. Επιτόπιες επιθεωρήσεις, ανταλλαγή τηλεμετρικών δεδομένων και ειδοποιήσεις δοκιμών αποτέλεσαν βασικά εργαλεία εφαρμογής.
Η START II, που θα καταργούσε τους MIRVs στους χερσαίους ICBMs, δεν τέθηκε ποτέ σε ισχύ, καθώς η Ρωσία αποσύρθηκε μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ από τη Συνθήκη ABM το 2002.
Την ίδια περίοδο, η SORT ή Συνθήκη της Μόσχας, περιόρισε αριθμητικά τις ανεπτυγμένες κεφαλές, αλλά χωρίς ουσιαστικούς μηχανισμούς επιθεώρησης, γεγονός που μείωσε τη σημασία της.
Η New START και η αποδόμησή της
Η New START, που υπογράφηκε το 2010, σχεδιάστηκε για να αντικαταστήσει τη START I και να αποκαταστήσει τη διαφάνεια.
Έθεσε ανώτατο όριο:
1.550 ανεπτυγμένων στρατηγικών πυρηνικών κεφαλών
700 ανεπτυγμένων εκτοξευτών
800 συνολικών εκτοξευτικών συστημάτων
Προέβλεπε επιτόπιες επιθεωρήσεις, ανταλλαγή δεδομένων δύο φορές τον χρόνο και σταθερά κανάλια ειδοποίησης. Το 2021 συμφωνήθηκε πενταετής παράταση.
Ωστόσο, το πλαίσιο άρχισε να καταρρέει μετά το 2022. Οι επιθεωρήσεις ανεστάλησαν και το 2023 η Ρωσία ανακοίνωσε μονομερή αναστολή συμμετοχής. Η συμφωνία λήγει τελικά σήμερα χωρίς καμία αντικατάσταση, αφήνοντας όχι μόνο ΗΠΑ και Ρωσία αλλά και τον πλανήτη μετά από 50 και πλέον χρόνια χωρίς έστω ένα βασικό «δίχτυ» προστασίας ή συνέπειας.
ΗΠΑ, Ρωσία και ο αναδυόμενος τρίτος πόλος της Κίνας
Οι ΗΠΑ και η Ρωσία εξακολουθούν να κατέχουν τη συντριπτική πλειονότητα των πυρηνικών όπλων παγκοσμίως.
Σύμφωνα με ανοιχτές εκτιμήσεις:
Η Ρωσία διαθέτει περίπου 5.500 κεφαλές, με περίπου 1.600 ανεπτυγμένες
Οι ΗΠΑ διαθέτουν περίπου 5.200 κεφαλές, με περίπου 1.700 ανεπτυγμένες
Η Κίνα, με περίπου 500 κεφαλές, επεκτείνει ραγδαία τις υποδομές ICBMs, δημιουργώντας έναν νέο πυρηνικό πόλο ισχύος.
Παράλληλα, Γαλλία και Ηνωμένο Βασίλειο διατηρούν μικρότερα αποτρεπτικά οπλοστάσια, ενώ χώρες όπως η Ινδία, το Πακιστάν, το Ισραήλ και η Βόρεια Κορέα παραμένουν εκτός δεσμευτικών πλαισίων ελέγχου.
Και τώρα τι ακολουθεί
Μετά τη λήξη της New START, δεν υπάρχει πλέον καμία ενεργή νομικά δεσμευτική συμφωνία που να περιορίζει τα στρατηγικά πυρηνικά των ΗΠΑ και της Ρωσίας.
Οι ανταλλαγές δεδομένων έχουν σταματήσει, οι επιθεωρήσεις έχουν διακοπεί και οι δύο πλευρές βασίζονται αποκλειστικά σε εθνικά μέσα παρακολούθησης.
Το κενό αυτό συμπίπτει με τον εκσυγχρονισμό της πυρηνικής τριάδας και στις δύο χώρες, αλλά και με την άνοδο της Κίνας ως τρίτου πυρηνικού πόλου.
Χωρίς νέο πλαίσιο, το διεθνές σύστημα ελέγχου πυρηνικών εισέρχεται σε μια περίοδο αυξημένης αβεβαιότητας, με λιγότερους περιορισμούς και μειωμένη διαφάνεια σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη στιγμή μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.
Η πυρηνική απειλή έχει επιστρέψει στο προσκήνιο, ειδικά μέσα στο πλαίσιο του πολέμου στην Ουκρανία, που πλησιάζει πλέον τα τέσσερα χρόνια.
Είναι σαφές πως οι συνθήκες και οι συμφωνίες ακόμη και σε περιόδους σχετικής ομαλότητας δεν εξασφάλιζαν απόλυτη ισορροπία. Όμως, σε μια εποχή όπου η παγκόσμια εμπιστοσύνη βρίσκεται σε ιστορικό χαμηλό, δύο ίσως και τρεις υπογραφές σε ένα νέο κείμενο θα μπορούσαν να στείλουν ένα ρεαλιστικά θετικό μήνυμα στον κόσμο.
