Του Σωτήρη Σκουλούδη
Ο Ιρανός ψυχίατρος που ζει στην Ελλάδα επί σχεδόν μισό αιώνα αναλύει την ιστορία της Ισλαμικής Επανάστασης, τον ρόλο των μεγάλων δυνάμεων, τη γέννηση των Φρουρών της Επανάστασης και εξηγεί γιατί θεωρεί αναπόφευκτη την πτώση του καθεστώτος στην Τεχεράνη.
Σχεδόν μισό αιώνα μετά την εγκατάλειψη της πατρίδας του, ο Ιρανός ψυχίατρος Αμίρ Τακάντ παρακολουθεί από την Ελλάδα τις εξελίξεις στη χώρα όπου γεννήθηκε, με μια αίσθηση ιστορικής εκκρεμότητας. Έφυγε από την Περσία λίγο πριν από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, όταν η χώρα μετατράπηκε από ένα κοσμικό, φιλοδυτικό κράτος σε θεοκρατικό καθεστώς υπό την ηγεσία των αγιατολάχ.
Σε συνέντευξή του στο Attica Times, ο Τακάντ, ο οποίος ζει στην Ελλάδα από το 1976 και υπηρέτησε επί χρόνια ως διευθυντής στο Εθνικό Σύστημα Υγείας, παρουσιάζει τη δική του ιστορική ανάγνωση για τις εξελίξεις στο Ιράν. Μέσα από την προσωπική του εμπειρία και τη γνώση της ιστορίας της περιοχής, υποστηρίζει ότι η σημερινή Ισλαμική Δημοκρατία αποτελεί μια βαθιά ιστορική παρέκκλιση από την ταυτότητα της Περσίας.
«Η Περσία είναι ένας πολιτισμός χιλιάδων ετών, με προϊσλαμικές ρίζες και έντονη κοσμική παράδοση. Το καθεστώς των μουλάδων δεν εκφράζει τον λαό», τονίζει.
Η Περσία πριν από την Επανάσταση
Για να κατανοήσει κανείς το σημερινό Ιράν, λέει ο Τακάντ, πρέπει να επιστρέψει στις δεκαετίες που προηγήθηκαν της επανάστασης. Στα χρόνια του Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, η χώρα γνώρισε μια περίοδο έντονου εκσυγχρονισμού.
Οι μεταρρυθμίσεις εκείνης της περιόδου περιλάμβαναν την επέκταση της εκπαίδευσης, την ενίσχυση της μεσαίας τάξης, την αυξημένη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας και στα πανεπιστήμια, καθώς και την προσπάθεια δημιουργίας ενός σύγχρονου κράτους δυτικού τύπου.
«Η κοινωνία ήταν κοσμική. Οι γυναίκες συμμετείχαν στην πολιτική και στην οικονομία, εργάζονταν σε υπουργεία και επιχειρήσεις, ενώ στα μεγάλα αστικά κέντρα η ζωή δεν διέφερε πολύ από μια ευρωπαϊκή πρωτεύουσα», σημειώνει.
Ωστόσο, πίσω από την εικόνα της ανάπτυξης υπήρχαν βαθύτερες κοινωνικές εντάσεις. Οι αγροτικές μεταρρυθμίσεις, που στόχευαν στην αναδιανομή γης, οδήγησαν εκατομμύρια αγρότες να εγκαταλείψουν την ύπαιθρο και να μετακινηθούν προς τις πόλεις.
Η μαζική αστικοποίηση δημιούργησε νέες κοινωνικές ομάδες χωρίς πολιτική εκπροσώπηση και χωρίς ισχυρούς θεσμούς. Σύμφωνα με τον Τακάντ, αυτές οι μάζες αποτέλεσαν αργότερα τη βάση πάνω στην οποία οι θρησκευτικοί ηγέτες κατάφεραν να οικοδομήσουν την πολιτική τους δύναμη.
Ο Ψυχρός Πόλεμος και η «Πράσινη Ζώνη»
Ο ίδιος υποστηρίζει ότι οι γεωπολιτικές ισορροπίες της εποχής έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ανατροπή του καθεστώτος του Σάχη.
Στη δεκαετία του 1970, μετά τον πόλεμο του Βιετνάμ, η Δύση αναζητούσε νέους τρόπους αντιμετώπισης της σοβιετικής επιρροής. Σε αυτό το πλαίσιο, διαμορφώθηκε – σύμφωνα με τον Τακάντ – η θεωρία της λεγόμενης «Πράσινης Ζώνης», μιας αλυσίδας ισλαμικών καθεστώτων γύρω από τη Σοβιετική Ένωση.
Η ιδέα ήταν ότι ο πολιτικός ισλαμισμός θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ανάχωμα απέναντι στον κομμουνισμό.
«Η αποσταθεροποίηση του Ιράν εντάσσεται σε αυτό το γεωπολιτικό πλαίσιο», υποστηρίζει.
Την ίδια περίοδο, η πετρελαϊκή κρίση του 1973 είχε οδηγήσει σε τεράστια συσσώρευση πετροδολαρίων στη Μέση Ανατολή. Κατά τον Τακάντ, η σύγκρουση που ακολούθησε μεταξύ Ιράν και Ιράκ στις αρχές της δεκαετίας του 1980 αποτέλεσε έναν από τους μηχανισμούς μέσω των οποίων αυτά τα κεφάλαια κατευθύνθηκαν στη διεθνή αγορά όπλων.
Η άνοδος του Χομεϊνί
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον πολιτικής αστάθειας εμφανίστηκε στο προσκήνιο ο αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί.
Ο Χομεϊνί είχε εξοριστεί από το Ιράν ήδη από το 1964 λόγω της αντίθεσής του στις μεταρρυθμίσεις του Σάχη. Όταν ξέσπασαν οι μαζικές διαδηλώσεις στα τέλη της δεκαετίας του 1970, επέστρεψε ως ηγετική μορφή της επανάστασης.
Σύμφωνα με τον Τακάντ, οι μουλάδες αξιοποίησαν τη δυσαρέσκεια των φτωχών αστικών στρωμάτων και των κατοίκων των παραγκουπόλεων, υποσχόμενοι κοινωνική δικαιοσύνη και «κυβέρνηση των καταπιεσμένων».
Ακόμη και τμήματα της ιρανικής Αριστεράς στήριξαν αρχικά το κίνημα.
«Πολλοί αριστεροί πίστεψαν ότι επρόκειτο για αντιιμπεριαλιστική επανάσταση. Πολύ γρήγορα όμως διαπίστωσαν ότι το νέο καθεστώς δεν ανεχόταν καμία διαφορετική φωνή», λέει.
Ο πόλεμος που εδραίωσε το καθεστώς
Λίγο μετά την επανάσταση, το Ιράκ του Σαντάμ Χουσεΐν επιτέθηκε στο Ιράν, ξεκινώντας έναν από τους πιο αιματηρούς πολέμους της σύγχρονης ιστορίας της Μέσης Ανατολής.
Ο πόλεμος Ιράν–Ιράκ διήρκεσε οκτώ χρόνια και κόστισε εκατοντάδες χιλιάδες ζωές.
Κατά τον Τακάντ, η σύγκρουση αυτή λειτούργησε ως εργαλείο εδραίωσης του νέου καθεστώτος. Ο Χομεϊνί την παρουσίασε ως «ιερό αγώνα» και χρησιμοποίησε την πολεμική κατάσταση για να εξουδετερώσει πολιτικούς αντιπάλους.
Την ίδια περίοδο δημιουργήθηκαν οι Φρουροί της Επανάστασης, ένα παράλληλο στρατιωτικό σώμα που σταδιακά εξελίχθηκε στον βασικό πυλώνα εξουσίας της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
«Οι Φρουροί της Επανάστασης ελέγχουν σήμερα τεράστιο μέρος της οικονομίας, από την ενέργεια μέχρι τις κατασκευές», εξηγεί.
Η εξαγωγή της «επανάστασης»
Με την αύξηση των εσόδων από το πετρέλαιο, το καθεστώς της Τεχεράνης επένδυσε σημαντικούς πόρους στην εξαγωγή της ιδεολογίας του.
Η υποστήριξη προς οργανώσεις και καθεστώτα σε διάφορες περιοχές της Μέσης Ανατολής – από τον Λίβανο έως την Υεμένη – αποτέλεσε βασικό στοιχείο της στρατηγικής του.
Σύμφωνα με τον Τακάντ, αυτή η πολιτική ενίσχυσε την εικόνα του Ιράν ως περιφερειακής απειλής και οδήγησε τις αραβικές χώρες να αυξήσουν δραματικά τις στρατιωτικές τους δαπάνες.
Ο λαός απέναντι στο καθεστώς
Παρά τη σκληρή καταστολή, ο ίδιος υποστηρίζει ότι η πλειονότητα των Ιρανών δεν στηρίζει το θεοκρατικό καθεστώς.
«Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια έχουν γίνει πέντε μεγάλες εξεγέρσεις, όλες καταπνίγηκαν στο αίμα», αναφέρει.
Οι διαδηλώσεις αυτές συχνά είχαν χιλιάδες θύματα, ενώ οι δυνάμεις ασφαλείας χρησιμοποίησαν σκληρά μέσα καταστολής.
Παράλληλα, σύμφωνα με τον Τακάντ, η κοινωνία παραμένει βαθιά συνδεδεμένη με τις αρχαίες παραδόσεις της Περσίας.
Η γιορτή του Νορούζ, η περσική πρωτοχρονιά που γιορτάζεται κάθε Μάρτιο και έχει προϊσλαμικές ρίζες, εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά στοιχεία της χώρας.
Το μέλλον της Περσίας
Ο Τακάντ εκτιμά ότι το καθεστώς της Τεχεράνης βρίσκεται σε ιστορική παρακμή. Η οικονομική κρίση, οι διεθνείς κυρώσεις και η κοινωνική δυσαρέσκεια έχουν διαβρώσει τη βάση του.
«Η χώρα έχει τεράστιες δυνατότητες. Αν ανοίξει πολιτικά και οικονομικά, μπορεί να γίνει μία από τις μεγαλύτερες αγορές στον κόσμο», σημειώνει.
Σε ένα πιθανό μεταβατικό στάδιο, θεωρεί ότι ο γιος του τελευταίου Σάχη θα μπορούσε να διαδραματίσει ρόλο συμβολικής ενότητας, μέχρι να αποφασίσει ο λαός για το πολιτικό σύστημα που επιθυμεί.
Η Ελλάδα και η Περσία
Κλείνοντας τη συνέντευξη στο Attica Times, ο Τακάντ αναφέρεται και στις ιστορικές σχέσεις μεταξύ Ελλήνων και Περσών.
Όπως επισημαίνει, στο παρελθόν η Περσία υπήρξε καταφύγιο για χιλιάδες Έλληνες πρόσφυγες, ιδιαίτερα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και τους διωγμούς των ελληνικών πληθυσμών από τη Σοβιετική Ένωση.
«Οι δύο λαοί έχουν βαθιές ιστορικές σχέσεις και αμοιβαίο σεβασμό», υπογραμμίζει.
Κατά την άποψή του, μια δημοκρατική και σταθερή Περσία θα μπορούσε να αποτελέσει σημαντικό γεωπολιτικό παράγοντα ισορροπίας στην περιοχή.
«Μια ισχυρή Περσία αλλάζει τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο και περιορίζει τη γεωπολιτική επιρροή της Τουρκίας. Για την Ελλάδα αυτό θα ήταν στρατηγικό πλεονέκτημα», καταλήγει.
