Του Σωτήρη Σκουλούδη
Σε μια περίοδο όπου η διεθνής εικόνα των χωρών διαμορφώνεται όσο ποτέ μέσα από τον πολιτισμό, η Ελλάδα μοιάζει να διαθέτει ένα από τα ισχυρότερα «χαρτιά» — αλλά να αδυνατεί να το αξιοποιήσει. Για τον Πέτρο Καψάσκη, ιδρυτή του Ινστιτούτου Πολιτιστικής Διπλωματίας, το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη πολιτιστικού κεφαλαίου, αλλά η απουσία σύγχρονης δημιουργίας, στρατηγικής και —κυρίως— εσωτερικής αυτογνωσίας.
Μιλώντας στους Attica Times, ασκεί μια ιδιαιτέρως αιχμηρή κριτική στη συλλογική μας νοοτροπία, εισάγοντας την έννοια του «νταλκά» ως βαθύτερου πολιτισμικού και ψυχικού μοτίβου που, όπως υποστηρίζει, αναστέλλει τη δράση και εγκλωβίζει την κοινωνία σε μια διαρκή ανακύκλωση απώλειας και προσδοκίας. Παράλληλα, εξηγεί γιατί η πολιτιστική διπλωματία δεν είναι εργαλείο διαχείρισης κρίσεων, αλλά μακροπρόθεσμη επένδυση ισχύος — και γιατί χωρίς ισχυρή ταυτότητα στο εσωτερικό, κάθε εξωστρέφεια κινδυνεύει να αποδειχθεί κενή περιεχομένου.
Από την προπαγάνδα της ψηφιακής εποχής έως τον ρόλο των νέων δημιουργών, ο Πέτρος Καψάσκης περιγράφει ένα διαφορετικό αφήγημα για τη θέση της Ελλάδας στον κόσμο — λιγότερο αυτάρεσκο και πολύ πιο απαιτητικό.
Τι σημαίνει στην πράξη «πολιτιστική διπλωματία» για μια χώρα όπως η Ελλάδα σήμερα;
Σημαίνει πολλά σε επίπεδο προοπτικής, λίγα στο επίπεδο της πράξης. Γιατί για να σχεδιάσεις επί χάρτου μια στρατηγική πολιτιστικής διπλωματίας, χρειάζονται πολλά περισσότερα από ένα ισχυρό πρωτογενές υλικό που λέγεται αρχαίος ελληνικός πολιτισμός. Κυρίως χρειάζεται άλλου είδους αντιμετώπιση και στάση απέναντι στην ιστορία. Όχι παθητική, ή επαναπαυμένη σε παραληρήματα παρελθοντικού μεγαλείου, αλλά σκληρής εργασίας, δημιουργίας καινοτόμου σκέψης και ενεργούς δράσης στο παρόν. Αυτό είναι το στοίχημα σήμερα. Πώς θα δημιουργήσουμε νέο πολιτισμό, όχι μόνο πως θα αναδείξουμε το παρελθόν εν είδη φύλακα μουσείου. Ένας πολιτισμός αρρωσταίνει όταν μεγαλώνει η απόσταση μεταξύ της αυτοεικόνας του και της πραγματικότητας. Όταν φτιάξεις αυτό, είσαι σε θέση να δημιουργήσεις ισχύ, δηλαδή υγιής κοινωνία, θεσμικό πλαίσιο και λειτουργική οικονομία. Οι άλλοι θα σε σέβονται για αυτό που είσαι και όχι για αυτό που λες πως είσαι.
Κρίνετε πως υπάρχει κάτι βαθύτερο που δεν μας επιτρέπει τέτοια δράση;
Ναι, υπάρχει κάτι στην κουλτούρα μας που δεν επιτρέπει την πράξη ως δράση με λογική ανάλυση και πειθαρχημένη σκέψη. Αυτό το κάτι λέγεται «νταλκάς» τουρκική λέξη η οποία σημαίνει λαχτάρα για κάτι που λείπει. Και δυστυχώς αποτελεί συλλογική κουλτούρα. Με τον νταλκά εορτάζουμε, με τον νταλκά ερωτευόμαστε και παντρευόμαστε, με τον νταλκά χωρίζουμε ή πενθούμε. Τις προάλες ήμουν καλεσμένος σε έναν γάμο στον οποίο ο γαμβρός χόρευε βαρύ ζεϊμπέκικο, με πρόσωπο σκυθρωπό και τσιγάρο στο στόμα, ενώ η νύφη τραγουδούσε με όλη της της δύναμη της φωνής «σου λέω γύρισε» του Β. Καρρά.
Όταν μιλάμε για νταλκά πως το καταλαβαίνουμε ψυχικά ;
Τα ψυχικά χαρακτηριστικά του νταλκά συνδέονται με την αναστολή της επιθυμίας και την καθήλωση σε μια παρατεταμένη, άνευ νοήματος λειτουργική επιβίωση, όπου το υποκείμενο προσδιορίζεται μέσα από την έλλειψη και την εσωτερίκευση του καημού για κάτι που δεν ήρθε ή δεν πρόκειται να έρθει. Όλα τους ψυχικά χαρακτηριστικά εδραιωμένα βαθιά στις θεολογίες της Ανατολής. Από τον ορθόδοξο ησυχασμό έως τη Σουφική μυστική παράδοση του Ισλάμ, η σχέση του πιστού με τον Θεό βιώνεται μέσα από την απουσία Του. Και είναι ακριβώς αυτή η απόσταση του πιστού από τον Θεό που ερωτικοποιείται και προσδιορίζει την εσωτερική του πίστη. Ακριβώς για τον λόγο αυτόν, στις ανατολικές κουλτούρες η αγάπη κατανοείται ως απώλεια, πόνος, στεναγμός. Στον Βυζαντινό πολιτισμό, όπως και στο Ισλάμ, ο πόνος γίνεται το μονοπάτι που οδηγεί τον πιστό στην ένωση του με το θείο. Το ταξίμι ή οι αμανέδες και οι φωνητικές τεχνικές στο λαϊκό τραγούδι, όπως είναι ο αναστεναγμός, η κραυγή και το λυγμικό ύφος, δεν είναι τίποτε άλλο από την σπαραχτική αυτή έκφραση της απώλειας και του ανεκπλήρωτου πόθου ο οποίος όμως σε κοινωνικό επίπεδο λαμβάνει τη μορφή συναισθηματικής καθηλώσεως.
Συνεπώς, εσείς δημιουργήσατε το 2016 το Ελληνικό Ινστιτούτο Πολιτιστικής Διπλωματίας για να θεραπεύσετε αυτό το ψυχικό κενό ;
Θα μπορούσατε να το πείτε και έτσι. Ο σκοπός μας στο Ινστιτούτο είναι διττός. Ενίσχυση της ταυτότητας στο εσωτερικό και προαγωγή του πολιτισμού μας στο εξωτερικό. Δεν μπορείς να κάνεις πολιτιστική πολιτική στο εξωτερικό, όταν δεν έχεις εαυτό στο εσωτερικό. Διαφορετικά, αν ανοίξουμε προς τα έξω, δίχως να έχουμε εαυτό προς τα μέσα, ρισκάρουμε να μας χάσουμε.
Ποιο ήταν το κενό που σας οδήγησε στη δημιουργία του Ινστιτούτου Πολιτιστικής Διπλωματίας;
Η έλλειψη θεσμών και διδακτορικών που αφορούν στην πολιτιστική διπλωματία. Αλλά εξίσου και η έλλειψη αντίληψης του προβλήματος που κυριαρχεί στη χώρα. Που δεν είναι διαχείρισης των τρεχουσών υποθέσεων ή έλλειψης πόρων, αλλά υπάρξεως. Διορθώνοντας το ζήτημα αυτό, ανατάσσονται όλα αυτοστιγμή.
Πόσο αποτελεσματικά αξιοποιεί η Ελλάδα τον πολιτισμό της ως εργαλείο διεθνούς επιρροής;
Αν δείτε πόσα χρήματα ξοδεύουν οι ιθύνοντες για τον πολιτισμό και τι αντίληψη που έχουμε ως κοινωνία για την ισχύ του, θα εξάγετε μόνος σας τα συμπεράσματά σας…
Μπορεί ο πολιτισμός να λειτουργήσει ως «γέφυρα» σε περιόδους γεωπολιτικών εντάσεων; Έχετε κάποιο χαρακτηριστικό παράδειγμα;
Όχι, δεν μπορεί. Η πολιτιστική διπλωματία είναι διπλωματία πρόληψης, όχι κατευνασμού, όπως είναι η παραδοσιακή διπλωματία. Όταν μιλάμε για πολιτισμό μιλάμε για ένα θεμέλιο εμπιστοσύνης και όχι για διαπραγματεύσεις συμφερόντων. Αυτό παίρνει χρόνο μέχρι να οικοδομηθεί και δύναται να διαλυθεί με μια απλή δήλωση.
Ποιες είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η πολιτιστική διπλωματία σε έναν κόσμο ψηφιακό και πολωμένο;
Η διαστρέβλωση της αλήθειας. Με άλλα λόγια η προπαγάνδα. Αυτή ήταν και θα είναι ο παντοτινός εχθρός του πολιτισμού. Διότι, ενώ η προπαγάνδα βασίζεται στην ιδεολογία και τη δημιουργία ενός κυβερνητικού αφηγήματος δομημένο στις εντυπώσεις, ο πολιτισμός δομείται στην αλήθεια ενός λαού ως καθημερινά και ανόθευτα επιτεύγματα. Η ψηφιακή διπλωματία που συνδέεται με τη διαχείριση του πολιτισμικού κεφαλαίου μιας χώρας, έχει ακριβώς αυτόν τον ρόλο: να προωθήσει το εθνικό αφήγημα, να δημιουργήσει παγκόσμια δίκτυα και να διευρύνει την ορατότητα της χώρας. Ωστόσο, δεν νομίζω ότι η εικόνα που παρατίθεται στο παρακάτω γράφημα, μας επιτρέπει να είμαστε ευχαριστημένοι για τη χώρα μας. Τουλάχιστον, για όσους λίγους εναπωμήνατες με τον πήχη ψηλά.
Τι ρόλο μπορούν να παίξουν οι νέοι δημιουργοί και η σύγχρονη ελληνική πολιτιστική παραγωγή στη διεθνή εικόνα της χώρας;
Αναμφισβήτητα σημαντικό. Με την προϋπόθεση βέβαια ότι θα τους δίνεται η κατάλληλη πνευματική τροφή και το κίνητρο για παραγωγή νέας σκέψης. Σε αυτό τον πρώτιστο λόγο έχει η παιδεία ενός κράτους. Έχω βοηθήσει αρκετούς καλλιτέχνες, κυρίως να κατανοήσουν τον ρόλο τους ως μικρά υπουργεία εξωτερικών και δευτερευόντως ως καλλιτέχνες. Αλλά ποτέ δεν πίστευα – και ούτε πιστεύω – ότι οι μεμονωμένοι κούκοι φέρνουν την άνοιξη. Στις κοινωνίες, η άνοιξη έρχεται ως συνείδηση για δημιουργία και συνεξέλιξη.
Αν μπορούσατε να αλλάξετε ένα πράγμα στον τρόπο που η Ελλάδα προβάλλεται πολιτιστικά στο εξωτερικό, ποιο θα ήταν;
Α, σίγουρα τότε αυτό δεν θα μπορούσε να είναι άλλο από το να αλλάξω τον τρόπο που κατανοούμε τον εαυτόν μας στο εσωτερικό. Τότε μόνο θα έφευγε από πάνω μας η τσίκνα του φολκλόρ από το «γρικ ορίτζιναλ μουζάκα» για το οποίο μας ξέρουν στο εξωτερικό.
