Του Σωτήρη Σκουλούδη
Η Δρ. Κωνσταντίνα Γώγουλου Διδάκτωρ Διεθνών Σχέσεων και Ανάλυσης Πολιτικού Λόγου, Δικηγόρος παρ Αρείω Πάγω, LL.M. Ερευνήτρια Διεθνούς Δικαίου, αναλύει στους Attica Times πώς η τετραμερής συνεργασία ΗΠΑ, Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ μετατρέπεται σε θεσμικό μηχανισμό ασφάλειας, στρατηγικής ανθεκτικότητας και γεωπολιτικής υπεροχής, επανακαθορίζοντας τους όρους ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο.
Σε μια περίοδο κατά την οποία η Ανατολική Μεσόγειος αποκτά ολοένα και μεγαλύτερο βάρος στον παγκόσμιο γεωπολιτικό και ενεργειακό χάρτη, η συμμαχία ΗΠΑ, Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ προβάλλει ως ένα νέο, θεσμικά κατοχυρωμένο σχήμα ισχύος. Η Νάντια Γώγουλου, μιλώντας στο Attica Times, υποστηρίζει ότι η ενέργεια δεν αποτελεί πλέον μόνο οικονομικό ή αναπτυξιακό πεδίο, αλλά μετατρέπεται σε κεντρικό εργαλείο εθνικής στρατηγικής, περιφερειακής ασφάλειας και διεθνούς επιρροής.
Μέσα από μια σύνθετη γεωπολιτική ανάγνωση, εξηγεί ότι η νέα αυτή αρχιτεκτονική λειτουργεί ταυτόχρονα ως μηχανισμός σταθερότητας, ως πλαίσιο θεσμικής θωράκισης απέναντι στον αναθεωρητισμό και ως όχημα αναβάθμισης του ρόλου της Ελλάδας. Αναδεικνύει ακόμη τη σημασία των διεθνών θεσμών, της τεχνολογικής προστασίας των υποδομών, της έννοιας της «Έξυπνης Ισχύος», αλλά και της μετάβασης της Ανατολικής Μεσογείου από μια ζώνη ανταγωνισμών σε μια κοινότητα κανόνων και δεσμεύσεων.
Attica Times: Κυρία Γώγουλου, πώς ορίζετε τη σημασία της ενεργειακής συμμαχίας ανάμεσα στις ΗΠΑ, την Ελλάδα, την Κύπρο και το Ισραήλ;
Κωνσταντίνα Γώγουλου: Θεωρώ ότι η ενεργειακή συμμαχία ΗΠΑ, Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ συνιστά μια θεμελιώδη αναδιάταξη του γεωπολιτικού υποδείγματος στην Ανατολική Μεσόγειο. Για μένα, ο ενεργειακός τομέας αναδεικνύεται πλέον στον ακρογωνιαίο λίθο της εθνικής και περιφερειακής μας ισχύος. Δεν πρόκειται απλώς για μια διπλωματική σύμπραξη συγκυριακών συμφερόντων, αλλά για έναν θεσμοθετημένο μηχανισμό εξισορρόπησης, έναν external balancing mechanism, μέσα από τον οποίο ο έλεγχος των ενεργειακών ροών και η διασφάλιση των υποδομών παύουν να είναι αποκλειστικά εμπορική δραστηριότητα και μετατρέπονται σε εργαλείο άσκησης περιφερειακής κυριαρχίας. Κατά συνέπεια, επανακαθορίζονται πλήρως οι όροι του γεωπολιτικού ανταγωνισμού στην περιοχή.
Ποια είναι η πρώτη γεωπολιτική ανάγνωση που κάνετε για αυτή τη συμμαχία;
Αναμφίλεκτα, αν επιχειρήσω μια αρχική γεωπολιτική ανάγνωση, θα έλεγα ότι η εν λόγω συμμαχία λειτουργεί ως ο κεντρικός μοχλός επιβολής του “θεσμικού εγκλεισμού”, του institutional entrapment, κάθε αναθεωρητικής πρόθεσης εχθρικής προς τη χώρα μας. Εφαρμόζοντας τη θεωρία του Barry Buzan για τα Περιφερειακά Συστήματα Ασφαλείας, διαπιστώνω ότι αυτή η συμμαχία διαμορφώνει έναν πυρήνα σταθερότητας, ο οποίος υποχρεώνει τους περιφερειακούς δρώντες να επαναπροσδιορίσουν τις στρατηγικές τους επιλογές βάσει μιας νέας κανονιστικής πραγματικότητας.
Σε σχέση με τις τουρκικές αναθεωρητικές διεκδικήσεις, που εγκλωβίζονται στη λογική του μηδενικού αθροίσματος, θεωρώ ότι η ενεργειακή αρχιτεκτονική μεταφράζεται σε “στρατηγικό εγκλεισμό”, strategic encirclement. Και αυτό γιατί η θωράκιση των δικαιωμάτων μας στο πλαίσιο του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας, του UNCLOS, αποστερεί από το δόγμα της “Γαλάζιας Πατρίδας” κάθε δυνατότητα επιχειρησιακής υλοποίησης. Σε μια νέα Μεσόγειο, όπου ο ενεργειακός χάρτης καθορίζεται πλέον από θεσμικές δεσμεύσεις, η απόπειρα μονομερούς ελέγχου των πηγών και των οδών από την τουρκική πλευρά προσκρούει σε ένα αρραγές μέτωπο συμφερόντων, το οποίο εγγυώνται οι ΗΠΑ.
Σε ποια θεωρητικά και πολιτικά θεμέλια στηρίζεται αυτή η ερμηνεία;
Η δική μου ερμηνεία αυτού του φιλόδοξου εγχειρήματος θεμελιώνεται στη σύνθεση του Νεοφιλελεύθερου Θεσμισμού και του Φιλελεύθερου Θεσμικού Πραγματισμού. Μέσα από αυτό το σχήμα, η ενέργεια αναδεικνύεται ως ο “συνδετικός ιστός” της περιφερειακής ασφάλειας. Όπως επισημαίνει ο Robert Keohane στο θεμελιώδες έργο του After Hegemony, οι διεθνείς θεσμοί μειώνουν το κόστος συναλλαγών και την αβεβαιότητα, δημιουργώντας περιβάλλοντα συνεργασίας που εξυπηρετούν τον εθνικό ορθολογισμό.
Παράλληλα, εξετάζοντας τη φιλοσοφία του Joseph Nye και την έννοια της “Έξυπνης Ισχύος”, της Smart Power, διαπιστώνω ότι η Ελλάδα, ως ρυθμιστικό κέντρο, regulatory hub, δεν είναι πλέον ένας απλός μεταφορέας πόρων. Αντιθέτως, μετατρέπεται στον αρχιτέκτονα της περιφερειακής ενεργειακής διακυβέρνησης. Για μένα, αυτό είναι κομβικό, γιατί αλλάζει τη θέση της χώρας όχι μόνο επιχειρησιακά, αλλά και στρατηγικά».
Ποιον ρόλο παίζουν η τεχνολογία και η προστασία των υποδομών μέσα σε αυτό το σχήμα;
Παίζουν απολύτως κρίσιμο ρόλο. Η εισαγωγή αλγοριθμικών πρωτοκόλλων διαχείρισης και η τεχνολογική θωράκιση των υποδομών μετατρέπουν τη θαλάσσια περιοχή σε έναν χώρο στρατηγικής ανθεκτικότητας. Κατά την εκτίμησή μου, αυτό σημαίνει ότι η ενεργειακή μας ασφάλεια αναβαθμίζεται σε διεθνές δημόσιο αγαθό, international public good.
Με αυτή τη λογική, κάθε αμφισβήτηση των ελληνικών δικαιωμάτων δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Μεταφράζεται σε άμεση πρόκληση για τα ευρύτερα συμφέροντα της Δύσης. Και αυτή ακριβώς η διάσταση προσδίδει στη χώρα μας μια πολύ βαθύτερη στρατηγική αξία από εκείνη που παραδοσιακά της αποδιδόταν.
Υπάρχει μόνο η υλική πλευρά αυτής της συνεργασίας ή και μια βαθύτερη μεταβολή στην ίδια την ταυτότητα της περιοχής;
Υπάρχει σαφώς και μια βαθύτερη διάσταση. Ακόμη και η κονστρουκτιβιστική προσέγγιση του Alexander Wendt μάς επιτρέπει να κατανοήσουμε ότι η συμμαχία αυτή δεν διαμορφώνει μόνο υλικά συμφέροντα, αλλά μεταβάλλει και την κοινωνική ταυτότητα της περιοχής. Δηλαδή, η Ανατολική Μεσόγειος παύει να θεωρείται μια “αναρχική ζώνη” και συγκροτείται πλέον ως μια κοινότητα κανόνων.
Η εμπλοκή των ΗΠΑ λειτουργεί, κατά τη γνώμη μου, ως ο υπαρξιακός εγγυητής αυτής της μεταβολής. Αυτό σημαίνει ότι η ενεργειακή συνεργασία γίνεται ο θεμέλιος λίθος μιας νέας ταυτότητας, η οποία ταυτίζει την κυριαρχία με τον σεβασμό στο Διεθνές Δίκαιο. Ενώ ο ρεαλισμός συχνά υποτιμά τη σημασία των θεσμών, η εμπειρία της Ανατολικής Μεσογείου αποδεικνύει ότι, όταν η ισχύς θεσμοθετείται, μετατρέπεται σε διαρκή επιρροή.
Πώς βλέπετε να διαμορφώνεται συνολικά η νέα γεωπολιτική εικόνα στην Ανατολική Μεσόγειο;
Εκτιμώ ότι η οριστική μετατόπιση του γεωπολιτικού κέντρου βάρους στην Ανατολική Μεσόγειο, με την ενέργεια ως κύριο μοχλό της, αποτελεί πλέον μια σταθερά που αναδιαμορφώνει τη διεθνή αρχιτεκτονική. Η ενεργειακή συμμαχία δεν είναι απλώς μια απάντηση στις προκλήσεις. Είναι η εγκαθίδρυση ενός νέου, θεσμικά κατοχυρωμένου παραδείγματος.
Αν ακολουθήσουμε και τη θεωρία του Hedley Bull για τη Διεθνή Κοινωνία, η τάξη προκύπτει από τη συλλογική δέσμευση σε κανόνες που επιβάλλουν τον ορθολογισμό έναντι του ανταγωνισμού. Σε αυτό ακριβώς το περιβάλλον, η θεσμική ισχύς υπερισχύει της αυθαιρεσίας. Και αυτό έχει τεράστια σημασία για τη σταθερότητα της περιοχής.
Ποιος είναι τελικά ο ρόλος της Ελλάδας σε αυτή τη νέα αρχιτεκτονική;
Η Ελλάδα, αναλαμβάνοντας τον ρόλο του ενεργειακού και στρατηγικού πυλώνα αυτής της αρχιτεκτονικής, καθορίζει τη μοίρα της περιοχής. Προσωπικά, πιστεύω ότι μετατρέπει τη γεωπολιτική ρευστότητα σε μια δομημένη και αδιαπραγμάτευτη στρατηγική υπεροχή. Καθώς η Ανατολική Μεσόγειος αποκρυσταλλώνεται σε πρότυπο ενεργειακής διακυβέρνησης, η σταθερότητα παύει να είναι μια εύθραυστη ισορροπία δυνάμεων και καθίσταται το δομικό οικοδόμημα της νέας γεωπολιτικής γεωμετρίας.
Ο αναθεωρητισμός, αποκομμένος από τη θεσμική πραγματικότητα, μετατρέπεται σε ιστορικό αδιέξοδο, ενώ η ελληνική στρατηγική επιλογή θωρακίζει την εθνική κυριαρχία και το μέλλον μας στο διηνεκές. Σε αυτόν τον νέο άξονα, ο κανόνας και η ισχύς δεν είναι πλέον ανταγωνιστικές έννοιες. Είναι, για μένα, δύο όψεις της ίδιας στρατηγικής επιδίωξης, που εξασφαλίζει την Ελλάδα ως πρωταγωνιστή στην καρδιά των ευρωατλαντικών συμφερόντων.
