Του Σωτήρη Σκουλούδη
Η πρόσφατη δολοφονία στην Κρήτη, με θύμα έναν 21χρονο που ο δράστης θεωρούσε υπεύθυνο για το τροχαίο δυστύχημα στο οποίο έχασε τη ζωή του ο γιος του, δεν είναι μόνο μια υπόθεση που συγκλονίζει το πανελλήνιο. Είναι ένα γεγονός που επαναφέρει με βίαιο τρόπο στο προσκήνιο ένα παλιό, βαθύ και εξαιρετικά σύνθετο κοινωνικό πρόβλημα: την αυτοδικία, τη λογική της εκδίκησης και τα απομεινάρια μιας κουλτούρας βεντέτας που, παρά τις κοινωνικές αλλαγές, δεν έχουν εκλείψει πλήρως από ορισμένες κοινότητες της Κρήτης.
Η εικόνα ενός πατέρα που, αδυνατώντας να διαχειριστεί την απώλεια του παιδιού του ή θεωρώντας ότι η θεσμική δικαιοσύνη δεν αρκεί, αποφασίζει να πάρει τον νόμο στα χέρια του, συνιστά την πιο ακραία κατάρρευση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Όταν το προσωπικό πένθος μετατρέπεται σε ένοπλη εκδίκηση, τότε η τραγωδία παύει να αφορά μόνο δύο οικογένειες και μετατρέπεται σε συλλογικό τραύμα για μια ολόκληρη κοινωνία, η οποία βλέπει τον κύκλο της βίας να αναπαράγεται αντί να κλείνει.
Στην Κρήτη, όπου η ιστορική μνήμη των βεντετών δεν έχει σβήσει εντελώς και όπου σε ορισμένες απομονωμένες ή αγροτικές περιοχές οι άτυποι κώδικες τιμής εξακολουθούν να επιβιώνουν ως κοινωνικά αντανακλαστικά, τέτοια περιστατικά αποκτούν ιδιαίτερο βάρος. Το κρίσιμο, ωστόσο, είναι να μη μετατραπεί αυτή η συζήτηση σε μια εύκολη γενίκευση ή σε έναν συλλογικό αφορισμό της Κρήτης, γιατί ο στιγματισμός όχι μόνο αδικεί την κοινωνική πραγματικότητα του νησιού, αλλά τελικά μπορεί να ενισχύσει το ίδιο το πρόβλημα που υποτίθεται ότι θέλει να καταγγείλει.
Για το ζήτημα αυτό μιλά στο Attica Times ο Ομότιμος Καθηγητής Γενικής Ιατρικής και Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας του Πανεπιστημίου Κρήτης, Χρήστος Λιονής, ένας επιστήμονας με μακρά ερευνητική διαδρομή στην Κρήτη και ιδιαίτερη ενασχόληση με τις τοπικές κοινότητες. Η πορεία του συνδέεται με ερευνητικά δίκτυα στην αγροτική Κρήτη, με συνεργασίες με κέντρα υγείας σε απομακρυσμένες περιοχές και με μελέτες που εξετάζουν την υγεία, τη συμπεριφορά και τα χαρακτηριστικά των τοπικών κοινωνιών, γεγονός που δίνει ιδιαίτερο βάθος στην προσέγγισή του για το φαινόμενο της βίας και της σιωπής στις κλειστές κοινότητες.
Ο ίδιος υποστηρίζει ότι η νέα αυτή τραγωδία πρέπει να λειτουργήσει ως αφορμή για μια πολύ πιο σοβαρή και ουσιαστική δημόσια συζήτηση, η οποία έως σήμερα δεν έχει γίνει στον βαθμό που απαιτείται. Αντί για βιαστικές κρίσεις και επιφανειακές τοποθετήσεις, ζητά βαθιά ιστορική, ανθρωπολογική και κοινωνιολογική ανάλυση για το πώς συγκροτήθηκαν τέτοιες αντιλήψεις σε συγκεκριμένα κοινωνικά περιβάλλοντα της Κρήτης, αλλά και για το πώς μπορούν να σχεδιαστούν παρεμβάσεις που θα χτυπήσουν το φαινόμενο στη ρίζα του.
Οι τρεις άξονες δράσης
Ο Χρήστος Λιονής ξεκαθαρίζει από την αρχή ότι η συζήτηση δεν πρέπει να εξαντλείται σε πρόχειρες ηθικές καταδίκες. «Είναι άλλη μια αφορμή για μια ουσιαστική συζήτηση που δεν έχει γίνει στον βαθμό που χρειάζεται», σημειώνει, εξηγώντας ότι συχνά η δημόσια αντιπαράθεση περιορίζεται σε επιμέρους δικαιώματα και βιαστικές κρίσεις, χωρίς να εξετάζει σε βάθος τις κοινωνικές και πολιτισμικές ρίζες του προβλήματος.
Όπως επισημαίνει, απαιτείται βαθιά ιστορική ανάλυση που να λαμβάνει υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της Κρήτης και ειδικά τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώθηκε μια συγκεκριμένη κουλτούρα σε αγροτικές και απομονωμένες περιοχές. «Χρειάζεται να δούμε πώς διαμορφώθηκε αυτή η κουλτούρα, για να μπορέσουμε να φτάσουμε σε ουσιαστικές παρεμβάσεις που θα χτυπήσουν το φαινόμενο στη ρίζα του», τονίζει, υπογραμμίζοντας ότι το ζήτημα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ούτε αποσπασματικά ούτε μόνο ποινικά.
Η προσέγγιση, κατά τον ίδιο, πρέπει να είναι διεπιστημονική. Η βία, εξηγεί, δεν εμφανίζεται σε κοινωνικό κενό, αλλά έχει διαφορετικά υποστρώματα, ανάλογα με τις περιοχές όπου εκδηλώνεται, γι’ αυτό και δεν αρκεί μια μονοδιάστατη ανάγνωση του φαινομένου.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνει στον κίνδυνο του στιγματισμού. «Καταδικάζουμε φυσικά τη βία, αλλά αλίμονο αν δεν μελετήσουμε την κουλτούρα και φτάσουμε σε απόψεις ή προτάσεις που μπορούν να στιγματίσουν ολόκληρες περιοχές», λέει, προειδοποιώντας ότι μια τέτοια προσέγγιση είναι δίκοπο μαχαίρι και μπορεί να επιδεινώσει την κατάσταση αντί να τη θεραπεύσει.
Στο ίδιο πλαίσιο, απορρίπτει ρητά όρους όπως «έγκλημα τιμής», θεωρώντας ότι τέτοιοι χαρακτηρισμοί θολώνουν την ουσία και σε ορισμένες περιπτώσεις λειτουργούν ως συγκαλυμμένη μορφή δικαιολόγησης της βίας. Για τον καθηγητή, το ζητούμενο δεν είναι να βρεθεί ένας βολικός τίτλος για το έγκλημα, αλλά να αναγνωριστεί ότι πρόκειται για μια κοινωνική παθογένεια που απαιτεί σοβαρή, τεκμηριωμένη και μακρόπνοη παρέμβαση.
Ο Χρήστος Λιονής προτείνει τρεις βασικούς άξονες δράσης. Ο πρώτος είναι η σοβαρή ιστορική, ανθρωπολογική και κοινωνιολογική ανάλυση της Κρήτης, συνοδευόμενη από συγκεκριμένες προτάσεις, επειδή, όπως σημειώνει, «η κουλτούρα ενός λαού δεν αλλάζει με ποινές ή διοικητικά μέτρα».
Ο δεύτερος άξονας αφορά την ανάγκη για ένα σχέδιο παρέμβασης με όρους πολιτισμού, παιδείας και κοινωνικής συνοχής, ειδικά στις περιοχές όπου τέτοια φαινόμενα εμφανίζουν αντοχή στον χρόνο. Κατά τον ίδιο, απαιτείται η συμμετοχή όλων των φορέων, με εμπλοκή του υπουργείου Πολιτισμού, του υπουργείου Παιδείας, του υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής, αλλά και των τοπικών αρχών και κοινοτήτων, ώστε να μεταδοθεί ένα ισχυρό και συνεκτικό μήνυμα απέναντι στη βία.
Μάλιστα, σημειώνει ότι οι τοπικοί φορείς περιμένουν και θέλουν μια τέτοια ευκαιρία παρέμβασης. Αυτό δείχνει, κατά την ανάγνωσή του, ότι υπάρχουν ήδη κοινωνικά αντανακλαστικά μέσα στην ίδια την Κρήτη που μπορούν να λειτουργήσουν θετικά, αρκεί να υπάρξει συντονισμός, πολιτική βούληση και συστηματική δουλειά.
Ο τρίτος άξονας είναι το σπάσιμο της σιωπής. Ο καθηγητής αναφέρεται σε παλαιότερο περιστατικό βαριάς εγκληματικής βίας σε χωριό της Κρήτης, το οποίο παραμένει ανεξιχνίαστο, για να καταδείξει πόσο βαθιά μπορεί να είναι η σιωπή στις τοπικές κοινωνίες ακόμη και μπροστά σε αποτρόπαιες πράξεις.
«Αυτή η σιωπή πρέπει να σπάσει», τονίζει, επισημαίνοντας ότι χρειάζονται μεγάλες προσωπικότητες, επιφανείς Κρητικοί και άνθρωποι με κύρος που θα δημιουργήσουν ένα ευρύτερο κοινωνικό κίνημα, θα γυρίσουν όλο το νησί και θα μεταδώσουν ένα καθαρό μήνυμα κατά της βίας, της αυτοδικίας και της ανοχής απέναντι σε τέτοιες πρακτικές. Όπως λέει, αυτή η κουλτούρα σήμερα δεν δικαιολογείται.
Παράλληλα, ο Χρήστος Λιονής σπεύδει να υπογραμμίσει ότι υπάρχει και μια άλλη Κρήτη, η οποία δεν πρέπει να σβήνεται από τέτοιες υποθέσεις. Μιλά για την Κρήτη της ευγένειας, της αξιοπρέπειας και της ηθικής στάσης, υπενθυμίζοντας παραδείγματα οικογενειών που, ακόμη και μέσα στον πόνο τους, επέλεξαν τη νηφαλιότητα και το ήθος αντί για την εκδίκηση.
Εκεί, κατά τον ίδιο, βρίσκεται και το πραγματικό αντίβαρο στη βεντέτα: όχι στην αδράνεια ή στην απλή καταγγελία, αλλά στην ενίσχυση μιας άλλης κοινωνικής κουλτούρας, που θα υπερασπίζεται τη ζωή, θα απομονώνει τη βία και θα αποκαθιστά την εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Αυτή είναι, τελικά, και η πιο ουσιαστική απάντηση στην αυτοδικία: μια κοινωνία που δεν θα αφήνει τον πόνο να μετατρέπεται σε εκδίκηση, αλλά θα τον μεταβολίζει μέσα από τη δικαιοσύνη, τη μνήμη και τη συλλογική ευθύνη.
