Του Σωτήρη Σκουλούδη
Η «Γαλάζια Πατρίδα» δεν είναι πια απλώς ένας επιθετικός χάρτης σε οθόνες Τούρκων αξιωματούχων· τείνει να αποκτήσει μορφή νόμου, με την Άγκυρα να προωθεί στην Εθνοσυνέλευση ένα αυτοτελές νομοθέτημα που κωδικοποιεί τις τουρκικές αξιώσεις σε Αιγαίο, Ανατολική Μεσόγειο και Μαύρη Θάλασσα. Το υπό κατάρτιση «Νόμος περί Θαλασσίων Ζωνών Τουρκικής Δικαιοδοσίας» έρχεται να θεσμοθετήσει το δόγμα της Γαλάζιας Πατρίδας, ορίζοντας μονομερώς θαλάσσια σύνορα, δικαιώματα και αρμοδιότητες, σε μια περιοχή όπου το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και οι διεθνείς συνθήκες κατοχυρώνουν ήδη σαφώς τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα.
Στον πυρήνα του σχεδίου βρίσκεται η πρόθεση της Τουρκίας να επεκτείνει στα 12 ναυτικά μίλια τα χωρικά της ύδατα σε Μαύρη Θάλασσα και Ανατολική Μεσόγειο, διατηρώντας ωστόσο στα 6 ναυτικά μίλια το όριο στο Αιγαίο, ώστε να εμποδίσει κάθε ελληνική κίνηση άσκησης του δικαιώματος επέκτασης στα 12 μίλια βάσει της UNCLOS. Παράλληλα, θεσπίζει αυστηρό καθεστώς αδειοδότησης για κάθε οικονομική, επιστημονική ή περιβαλλοντική δραστηριότητα σε ζώνες που η Άγκυρα θεωρεί ότι υπάγονται στη «θαλάσσια δικαιοδοσία» της, ενώ εισάγει τη δυνατότητα κήρυξης «Θαλασσών Ειδικού Καθεστώτος», ακόμη και πέραν τυπικά ορισμένων ΑΟΖ.
Μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον, όπου οι τουρκικές διεκδικήσεις επιχειρείται να «εξοπλιστούν» με εσωτερική νομιμοποίηση, ο Δρ Βύρων Ματαράγκας, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Μπαχτσέσεχιρ της Κωνσταντινούπολης, αναλύει για το Attica Times τι προβλέπει ο υπό κατάρτιση νόμος, πώς συνδέεται με το casus belli, γιατί ανοίγει επικίνδυνα ζητήματα «γκρίζων ζωνών» τύπου EGAYDAAK και ποια είναι, κατά τη γνώμη του, η μόνη ρεαλιστική δίοδος αποτροπής μιας νέας κρίσης στο Αιγαίο.
Attica Times: Κύριε Ματαράγκα, τι ακριβώς επιχειρεί να ρυθμίσει ο νέος τουρκικός νόμος για τις θαλάσσιες ζώνες; Πρόκειται απλώς για τεχνική κωδικοποίηση ή για στρατηγική κίνηση κλιμάκωσης;
Βύρων Ματαράγκας: Στην Τουρκία καταρτίζεται νόμος για τα δικαιώματα του τουρκικού κράτους σε όλες τις θάλασσες που βρέχουν τις τουρκικές ακτές, δηλαδή στο Αιγαίο, την Ανατολική Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα. Ο νόμος αυτός θα αντικαταστήσει τον νόμο του 1982 περί χωρικών υδάτων και θα τιτλοφορηθεί “Νόμος περί Θαλασσίων Ζωνών Τουρκικής Δικαιοδοσίας”. Στόχος είναι να οριστεί με σαφήνεια, από τουρκικής πλευράς, η έκταση των χωρικών υδάτων και το εύρος των δικαιωμάτων που η Τουρκία θεωρεί ότι διαθέτει σε όλες αυτές τις θαλάσσιες περιοχές.
Ποια είναι η βασική διαφοροποίηση του νέου νόμου σε σχέση με το ισχύον καθεστώς για τα χωρικά ύδατα;
Ο υπό κατάρτιση νόμος θα ορίσει την έκταση των χωρικών υδάτων της Τουρκίας στη Μαύρη Θάλασσα και στην Ανατολική Μεσόγειο στα δώδεκα ναυτικά μίλια, ενώ στο Αιγαίο θα παραμείνουν στα έξι ναυτικά μίλια. Αυτή η διαφοροποίηση δεν είναι τυχαία. Αποτυπώνει τη στρατηγική επιδίωξη της Άγκυρας να κατοχυρώσει πλήρες εύρος χωρικών υδάτων εκεί όπου δεν υπάρχει άμεση σύγκρουση με την Ελλάδα, αλλά να “παγώσει” το Αιγαίο στα 6 μίλια, εμποδίζοντας την Αθήνα να ασκήσει το δικαίωμα επέκτασης στα 12 μίλια που απορρέει από τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας.
Πέρα από τα χωρικά ύδατα, τι προβλέπεται για την ΑΟΖ και τις δραστηριότητες μέσα σε αυτή;
Ο νόμος προβλέπει ότι για κάθε είδος οικονομικής, επιστημονικής και περιβαλλοντικής δραστηριότητας στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη, έτσι όπως θα την προσδιορίσει η Άγκυρα, θα απαιτείται προηγούμενη άδεια των τουρκικών αρχών. Με αυτόν τον τρόπο, η Τουρκία επιχειρεί να θέσει υπό τον αποκλειστικό της έλεγχο κάθε αξιοποίηση ενεργειακών πόρων, επιστημονική έρευνα ή περιβαλλοντική δραστηριότητα σε ζώνες που θεωρεί ότι εμπίπτουν στην “τουρκική δικαιοδοσία”, ακόμη κι όταν αυτές επικαλύπτονται με περιοχές ελληνικών ή κυπριακών αξιώσεων.
Τι είναι οι «Θάλασσες Ειδικού Καθεστώτος». Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;
Ο νόμος θα εξουσιοδοτεί τον Πρόεδρο της Τουρκικής Δημοκρατίας να ορίσει ως “Θάλασσα Ειδικού Καθεστώτος” θαλάσσιες περιοχές που δεν θα έχουν οριστεί ως Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη. Και σε αυτές τις “Θάλασσες Ειδικού Καθεστώτος” κάθε οικονομική και εμπορική δραστηριότητα θα υπόκειται επίσης σε προηγούμενη άδεια ή συγκατάθεση των τουρκικών αρχών. Πρόκειται για ένα εξαιρετικά ελαστικό εργαλείο, που επιτρέπει στην Άγκυρα να παρεμβαίνει και να διεκδικεί ρόλο ρυθμιστή σε περιοχές οι οποίες, με βάση το διεθνές δίκαιο, δεν της αναγνωρίζονται ως αποκλειστικής αρμοδιότητας.
Παράλληλα, βλέπουμε την Τουρκία να επιμένει δογματικά στα 6 ναυτικά μίλια στο Αιγαίο και στο casus belli. Πώς εξηγείται αυτή η εμμονή;
Σε ό,τι αφορά το Αιγαίο, η Τουρκία παραμένει αμετακίνητη στη θέση ότι η έκταση των χωρικών υδάτων, τόσο της ίδιας όσο και της Ελλάδας, δεν πρέπει να υπερβεί τα έξι ναυτικά μίλια. Ο λόγος είναι σαφής: αν η Ελλάδα επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στα δώδεκα ναυτικά μίλια, σύμφωνα με το δικαίωμα που της δίνει η Σύμβαση του 1982 για το Δίκαιο της Θάλασσας, το 72% του Αιγαίου θα καλυφθεί από ελληνικά χωρικά ύδατα, άρα θα θεωρείται τμήμα της ελληνικής επικράτειας. Αυτό συνεπάγεται πολύ σοβαρή συρρίκνωση των διεθνών υδάτων και σημαντικό περιορισμό της “ανοικτής θάλασσας” στο Αιγαίο για την Τουρκία.
Στην πράξη, ένα τουρκικό πολεμικό πλοίο που εξέρχεται από τα Δαρδανέλλια δεν θα μπορεί να πάει στη Σμύρνη ή από τη Σμύρνη στην Αττάλεια χωρίς να διέλθει από ελληνικά χωρικά ύδατα, καθώς τα πολεμικά πλοία δεν διαθέτουν δικαίωμα αβλαβούς διέλευσης από την αιγιαλίτιδα ζώνη άλλου κράτους – σε αντίθεση με τα πολιτικά, επιβατηγά ή φορτηγά πλοία. Για αυτόν τον λόγο, όταν η Ελλάδα κύρωσε την UNCLOS με τον Νόμο 2321/1995 την 1η Ιουνίου 1995, επτά ημέρες αργότερα, στις 8 Ιουνίου 1995, η Τουρκική Μεγάλη Εθνική Συνέλευση υπερψήφισε τη γνωστή δήλωση, σύμφωνα με την οποία η επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 μίλια συνιστά αιτία πολέμου (casus belli).
Η Άγκυρα επικαλείται ότι ο νέος νόμος είναι απάντηση στην ελληνική πολιτική για θαλάσσια πάρκα και προστατευόμενες ζώνες. Υπάρχει ουσία σε αυτόν τον ισχυρισμό ή είναι πρόσχημα;
Κατά τους Τούρκους, οι ρυθμίσεις του νόμου θα αποτελέσουν απάντηση στα θαλάσσια πάρκα και στις απαγορευμένες στην αλιεία περιοχές που κηρύσσει η Ελλάδα. Προβάλλεται δηλαδή το επιχείρημα ότι η Άγκυρα αντιδρά σε “μονομερείς ενέργειες” της Αθήνας στο Αιγαίο. Στην πραγματικότητα, ο νόμος συγκροτεί ένα ολοκληρωμένο νομικό πλαίσιο που επιτρέπει στην Τουρκία να παρεμβαίνει σε ζητήματα τελωνειακά, φορολογικά, μετανάστευσης, υγείας, προστασίας πολιτιστικών αγαθών και υποθαλάσσιας πολιτιστικής κληρονομιάς στις συνορεύουσες ζώνες, εφαρμόζοντας τουρκική νομοθεσία όπως ακριβώς στα εσωτερικά και στα χωρικά ύδατά της. Δεν μιλάμε, λοιπόν, για τεχνική “αντίδραση” αλλά για συνολική διεύρυνση της τουρκικής δικαιοδοσίας.
Η Τουρκία, παρότι δεν έχει κυρώσει την UNCLOS, επικαλείται ειδικό καθεστώς για το Αιγαίο ως ημίκλειστη θάλασσα. Πώς χρησιμοποιεί αυτό το επιχείρημα;
Η Τουρκία θεωρεί το Αιγαίο ημίκλειστη θάλασσα και, συνεπώς, “sui generis”, δηλαδή ιδιόμορφη περίπτωση κατά το Διεθνές Δίκαιο. Η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει ότι τα παράκτια κράτη ημίκλειστων θαλασσών οφείλουν να συνεργάζονται σε θέματα αλιείας, προστασίας περιβάλλοντος και επιστημονικής έρευνας, λαμβάνοντας υπόψη τα συμφέροντα αλλήλων. Ωστόσο, κατά την τουρκική ανάγνωση, η Ελλάδα –αν και συμβαλλόμενο μέρος της Σύμβασης– δεν συμμορφώνεται με τις σχετικές διατάξεις. Έτσι, η Άγκυρα αξιοποιεί την έννοια της ημίκλειστης θάλασσας για να στηρίξει τις αιτιάσεις της περί μη συνεργασίας της Αθήνας, επιχειρώντας να εμφανίσει το Αιγαίο ως πεδίο αμοιβαίων υποχρεώσεων και όχι ως περιοχή όπου εφαρμόζονται απλά οι κανόνες της UNCLOS.
Τι γίνεται με τα 152 νησιά, νησίδες και βραχονησίδες που η Τουρκία χαρακτηρίζει EGAYDAAK. Τι ακριβώς σημαίνει ο όρος και τι διακινδυνεύει η Ελλάδα;
Στα τουρκικά συγγράμματα έχει εισαχθεί ο όρος EGAYDAAK, ακρωνύμιο των λέξεων “Egemenliği Antlaşmalarla Yunanistan’a Devredilmemiş Ada, Adacık ve Kayalıklar”, δηλαδή “Νήσοι, νησίδες και βραχονησίδες, η επί των οποίων κυριαρχία δεν μεταβιβάστηκε στην Ελλάδα με συμφωνίες”. Σύμφωνα με αυτή τη λογική, νησιά, νησίδες και βραχονησίδες που βρίσκονται σήμερα υπό ελληνική κυριαρχία, αλλά δεν κατονομάζονται ρητώς στη Συνθήκη της Λωζάνης του 1923 και στη Συνθήκη των Παρισίων του 1947, θεωρούνται από την Άγκυρα ακαθόριστης ή αμφισβητούμενης κυριαρχίας».
Πρόκειται για προσδιορισμό “διά της εις άτοπον απαγωγής”: ό,τι δεν κατονομάζεται ρητά στις συνθήκες, μπορεί να τεθεί υπό αμφισβήτηση. Αν, βάσει του υπό κατάρτιση νόμου, ο Πρόεδρος της Τουρκικής Δημοκρατίας επιτρέψει σε τουρκικά φυσικά ή νομικά πρόσωπα –εταιρείες, οργανισμούς, αλλά και ιδιώτες– να αναπτύξουν δραστηριότητα σε τέτοια νησιά, αρκετά από τα οποία είναι κατοικημένα, είτε επαγγελματική είτε προσωπική (διακοπές, αναψυχή κ.ά.), είναι προφανές ότι θα δημιουργηθεί ένταση. Η αμφισβήτηση ενός τόσο μεγάλου αριθμού νησίδων και βραχονησίδων αγγίζει ευθέως την εδαφική ακεραιότητα της Ελλάδας.
Με αυτά τα δεδομένα, υπάρχει περιθώριο “μαλακώματος” του νόμου; Ποια διπλωματική οδό θεωρείτε ρεαλιστική;
Κατά τους Τούρκους, ο υπό κατάρτιση νόμος εισάγει ορισμένες “καινοτομίες”, αλλά πρωτίστως συγκροτεί ένα νομικό ανάχωμα απέναντι σε μελλοντικά τετελεσμένα. Η διατύπωση αυτή αφήνει να εννοηθεί ότι η Άγκυρα στοχοποιεί τις ελληνικές “μονομερείς ενέργειες” στο Αιγαίο. Ο μόνος τρόπος να επιδιωχθεί μια κάποια “καταπράυνση”, ένα “μαλάκωμα” του περιεχομένου του νόμου, είναι η άμεση διπλωματική επικοινωνία Ελλάδας – Τουρκίας. Θα ήταν ευκταία μια απευθείας επαφή του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη με τον Πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ώστε να υπάρξει πολιτικό πλαίσιο διαχείρισης.
Αντιθέτως, κινήσεις στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ή προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή – προς την Πρόεδρο Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ή προς την Ύπατη Εκπρόσωπο για την Εξωτερική Πολιτική Κάγια Κάλλας – δύσκολα θα αποδώσουν ουσιαστικό αποτέλεσμα στο συγκεκριμένο πεδίο. Επιπλέον, είναι πολύ πιθανό να εξοργίσουν την Τουρκία, η οποία τείνει να εκλαμβάνει τέτοιες πρωτοβουλίες ως σύνηθες παράδειγμα “αντιτουρκικής δραστηριότητας των Ελλήνων”. Για αυτό και η απευθείας, στοχευμένη διπλωματική επαφή μοιάζει σήμερα η πιο ρεαλιστική επιλογή, αν στόχος είναι η αποκλιμάκωση και όχι η περαιτέρω όξυνση.
