Του Σωτήρη Σκουλούδη
Η επίσκεψη του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο στην Αθήνα ξεπέρασε τα όρια μιας τυπικής διπλωματικής επίσκεψης. Από την Πνύκα επέλεξε να περιγράψει τη δική του αντίληψη για το μέλλον της Δύσης, ενώ μία ημέρα αργότερα εξέφρασε σαφή αμερικανική δέσμευση υπέρ του Great Sea Interconnector. Την ίδια στιγμή, όμως, η ιδιαίτερα υψηλή γεωστρατηγική αξία της Ελλάδας δημιουργεί το ερώτημα αν η Αθήνα αξιοποιεί επαρκώς το διαπραγματευτικό της κεφάλαιο.
Ο πολιτικός επιστήμονας και διεθνολόγος, διδάκτωρ Διεθνούς Δικαίου του Παντείου Πανεπιστημίου με ειδίκευση στο Δίκαιο της Θάλασσας, Λυκούργος Λιακάκος, περιγράφει στους Attica Times το βασικό ζητούμενο για την ελληνική εξωτερική πολιτική μετά την επίσκεψη του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών, Μάρκο Ρούμπιο.
Ο ίδιος αναγνωρίζει τον ισχυρό συμβολισμό της παρουσίας του επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματίας στην Αθήνα και της ομιλίας του στην Πνύκα. Παράλληλα, όμως, θέτει το ερώτημα κατά πόσο η αυξημένη στρατηγική σημασία της χώρας μετατρέπεται σε συγκεκριμένα πολιτικά και διπλωματικά οφέλη.
«Θεωρώ τον Μάρκο Ρούμπιο έναν πολιτικό υψηλού κύρους με οικουμενική ενόραση και ιδιαίτερη πολιτιστική κουλτούρα», υπογραμμίζει αρχικά και συνεχίζει: «Ήταν πολύ θετικό ότι ο Αμερικανός υπουργός ύμνησε την Ελλάδα, συνέδεσε την αρχαία ελληνική κληρονομιά με τη σύγχρονη Δύση και μίλησε για έθνη που πρέπει να έχουν αυτοπεποίθηση. Όχι μόνο αυτοπεποίθηση, αλλά ισχυρή φιλοδοξία, να μπορούν να διεκδικούν και να διεκπεραιώνουν αυτά που διεκδικούν. Είπε ότι πρέπει απερίφραστα να διεκδικούν το εθνικό τους συμφέρον. Όλα αυτά, για μένα, ήταν πάρα πολύ σωστά».
Διαβάστε τη συνέντευξη:
Attica Times: Ποιο είναι το βασικό συμπέρασμα που κρατάτε από την επίσκεψη Μάρκο Ρούμπιο στην Ελλάδα;
Λυκούργος Λιακάκος: Η επίσκεψη είχε πολύ μεγαλύτερο βάθος από μια ακόμη επιβεβαίωση των καλών ελληνοαμερικανικών σχέσεων. Είδαμε έναν Αμερικανό Υπουργό Εξωτερικών να τοποθετεί την Ελλάδα ταυτόχρονα σε δύο επίπεδα: ως ιστορική αφετηρία του δυτικού πολιτισμού και ως σύγχρονο στρατηγικό πυλώνα της Δύσης στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η συνάντηση είχε επιπλέον και απτά αποτελέσματα : εμβάθυνση αμυντικής συνεργασίας, νέο πλαίσιο ανταλλαγής πληροφοριών ασφαλείας και αμερικανικά εξοπλιστικά προγράμματα που δύναται να φθάσουν συνολικά έως περίπου τα 4 δισ. δολάρια. Ωστόσο το πραγματικό ερώτημα για την Ελλάδα δεν είναι πλέον αν οι σχέσεις με τις ΗΠΑ είναι καλές. Είναι τι εθνικό αποτέλεσμα παράγουμε από αυτή τη σχέση και πώς αξιοποιείται το πολιτικό κεφάλαιο υπέρ των συμφερόντων της χώρας μας.
Γιατί θεωρείτε τόσο σημαντική την επιλογή της Πνύκας για την ομιλία Ρούμπιο;
Διότι δεν ήταν απλώς ένα ωραίο σκηνικό κάτω από την Ακρόπολη. Ο Ρούμπιο παρουσίασε ουσιαστικά μια ιστορική πολιτιστική αλυσίδα του δυτικού κόσμου που έχει ως αφετηρία την αρχαία Ελλάδα, διέρχεται από τη Ρώμη και τον ευρωπαϊκό πολιτισμό και καταλήγει στη σύγχρονη Αμερικανική Δημοκρατία. Αναφέρθηκε στην ελληνική καταγωγή της δημοκρατίας, της πολιτικής σκέψης, της φιλοσοφίας, της επιστήμης και του ίδιου του πολιτικού λεξιλογίου της Δύσης.
Και προχώρησε ακόμη περισσότερο: παρουσίασε την Ελλάδα ως χώρα που δεσπόζει «στο επίκεντρο» της αναγέννησης της Δύσης και ως υποδειγματικό σύμμαχο των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρώπης.
Αυτό είναι εξαιρετικά θετικό για τη χώρα μας. Η Ελλάδα δεν παρουσιάστηκε ως περιφερειακό κράτος που ζητεί προστασία από μία υπερδύναμη. Παρουσιάστηκε ως πολιτισμικός γεννήτορας και σύγχρονος στρατηγικός εταίρος της Δύσης. Πρέπει να κατανοήσουμε ότι το πολιτιστικό κεφάλαιο της χώρας μας είναι ανεξάντλητο και θα έπρεπε πολύ καιρό να είχε αξιοποιηθεί ως soft power από εμάς.
Θεωρείτε ότι η ομιλία είχε και προσωπική πολιτική διάσταση για τον ίδιο τον Ρούμπιο;
Αναμφίβολα είχε ευρύτερη πολιτική διάσταση. Δεν θα έλεγα ότι ανακοίνωσε υποψηφιότητα για την Προεδρία το 2028 — αυτό θα ήταν ανακριβές, παρότι το είχα προβλέψει από τότε που ανέλαβε τα ηνία του state department και του ΥΠΕΞ των ΗΠΑ κατά την δεύτερη θητεία Τραμπ. Σε κάθε περίπτωση όμως διαφάνηκε πως η ομιλία με φόντο την ακρόπολη είχε πολύ μεγαλύτερο χρονικό ορίζοντα από τις ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου.
Ο Ρούμπιο μίλησε για την επόμενη δεκαετία που θα καθορίσει τον επόμενο αιώνα, για επαναβιομηχάνιση, στρατιωτική ισχύ, ενεργειακή ανεξαρτησία, τεχνολογική κυριαρχία και επιστροφή στην έννοια του εθνικού συμφέροντος.
Η δική μου ανάγνωση είναι ότι επιχειρεί να κάνει κάτι πολύ ενδιαφέρον: ο Τραμπ έδωσε στο “America First” ένστικτο και πολιτική δύναμη· ο Ρούμπιο επιχειρεί να του δώσει ιστορική ισχύ και θεσμική γραμματική.
Δηλαδή βλέπετε τη διαμόρφωση μιας αμερικανικής ατζέντας για τη μετά-Τραμπ εποχή;
Παρατηρώ τουλάχιστον μια προσπάθεια διαμόρφωσης δόγματος που έχει την δυνατότητα να επιβιώσει πολιτικά και μετά τον Τραμπ. Το μοντέλο προκύπτει περίπου κάπως έτσι : ισχυρό εθνικό κράτος, ισχυρές Ένοπλες Δυνάμεις, παραγωγική και τεχνολογική αυτονομία, ενεργειακή ασφάλεια, έλεγχος κρίσιμων αλυσίδων εφοδιασμού και συμμαχίες στις οποίες οι εταίροι παράγουν πραγματική ισχύ.
Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για εμάς, επειδή ο Ρούμπιο χρησιμοποίησε την Ελλάδα ως θετικό παράδειγμα αυτού του μοντέλου.
Τι αλλάζει μετά τις δηλώσεις του για το Great Sea Interconnector;
Εδώ έχουμε πραγματική σημαίνουσα εξέλιξη. Ο Ρούμπιο δήλωσε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι πολύ δεσμευμένες στην υλοποίηση του καλωδίου και ότι θα χρησιμοποιήσουν τη διπλωματική τους ισχύ για την αντιμετώπιση των εμποδίων που υπάρχουν. Συνέδεσε μάλιστα το έργο με τη διαφοροποίηση των ενεργειακών διαδρομών σε έναν κόσμο που έχει βιώσει τον πόλεμο στην Ουκρανία και την κρίση στον Ορμούζ.
Αυτό είναι σημαντικό. Ο GSI αποκτά πλέον, πέρα από την ελληνική, κυπριακή και ευρωπαϊκή του διάσταση, σαφέστερο αμερικανικό πολιτικό κεφάλαιο. Ενώ δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο της θάλασσας που αποτελεί και ευρωπαϊκό κεκτημένο οι πόντοι καλωδίων αποτελεί ελευθερία όλων των κρατών και στην ανοιχτή θάλασσα και στην υφαλοκρηπίδα κάποιου άλλου κράτους δίχως να απαιτεί από αυτό κάποια άδεια η συναίνεση πόσο μάλλον στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν βρίσκεται σε υφαλοκρηπίδα της Τουρκίας (άρθρο 79 ΣΔΘ)
Η έγκριση απαιτείται μόνο κατά την πόντιση σωληναγωγών.
Σημαίνει αυτό ότι οι ΗΠΑ υιοθετούν πλήρως τις ελληνικές θέσεις έναντι της Τουρκίας;
Όχι. Και θα ήταν λάθος να το παρουσιάσουμε έτσι. Ο Ρούμπιο είπε ότι η αμερικανική διπλωματία θα εργαστεί με τις πλευρές για να αρθούν τα εμπόδια. Δεν είπε ότι οι ΗΠΑ υιοθετούν κάθε ελληνική νομική θέση ούτε χαρακτήρισε δημοσίως παράνομες όλες τις τουρκικές αξιώσεις.
Γι’ αυτό απαιτείται προσοχή. Αμερικανική διπλωματική στήριξη ναι· μετατροπή ενός νομικού δικαιώματος σε διαπραγμάτευση με την Τουρκία όχι. Το ζητούμενο δεν μπορεί να είναι να πάρουμε άδεια της Άγκυρας για να εφαρμοστεί ένα ευρωπαϊκό έργο. Μόνο ενημέρωση μέσω Navtex για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας και άμεση υλοποίηση. Θα ήταν καταστροφική για τα εθνικά συμφέροντα περαιτέρω υποχωρητικότητα για την πραγμάτωση του έργου.
Τι θα έπρεπε λοιπόν να πει καθαρά η ελληνική κυβέρνηση;
Μία πολύ απλή πρόταση: «Το Great Sea Interconnector είναι ευρωπαϊκό έργο και θα προχωρήσει σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο, το Δίκαιο της Θάλασσας και το ευρωπαϊκό κεκτημένο. Ενημερώνουμε όπου χρειάζεται για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας· δεν ζητούμε από τρίτο κράτος άδεια εκεί όπου τέτοιο δικαίωμα δεν προβλέπεται.»
Αυτό θα ήταν μήνυμα αυτοπεποίθησης χωρίς ίχνος πολεμοκαπηλίας. Η ειρήνη και η αποκλιμάκωση δεν δύνανται να ταυτίζονται με την ακινησία. Και όπως λέει ένα παλαιό ρητό η αλήθεια απεχθάνεται την καθυστέρηση.
Εδώ εντοπίζετε και το βασικό έλλειμμα της ελληνικής πλευράς;
Ακριβώς. Η κυβέρνηση έχει σήμερα καλύτερο σύνολο στρατηγικών χαρτιών από ό,τι δείχνει η δημόσια ρητορική της. Η Ελλάδα είναι κρίσιμη για την αμερικανική παρουσία μέσω της Σούδας και της Αλεξανδρούπολης. Αποτελεί βασικό κόμβο για την ενεργειακή διαφοροποίηση – πηγών οδεύσεων και μείγματος- της Ευρώπης μέσω LNG και του Κάθετου Διαδρόμου. Ο ελληνόκτητος στόλος μεταφέρει πάνω από το 20% των παγκόσμιων φορτίων LNG, σύμφωνα με την επίσημη ελληνική τοποθέτηση.
Αγοράζουμε F-35, αναβαθμίζουμε F-16, επενδύουμε δισεκατομμύρια στην αμερικανική αμυντική βιομηχανία. Αμερικανικοί κολοσσοί όπως ExxonMobil και Chevron έχουν αυξημένη παρουσία στον ελληνικό ενεργειακό χώρο. Και η Ελλάδα προεδρεύει τον Οκτώβριο του 2026 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.
Αυτό δεν αποτελεί απλώς φιλία. Συνιστά ύψιστης σημασίας διαπραγματευτικό κεφάλαιο .
Πόσο σημαντική είναι ειδικά η Σούδα στην παρούσα συγκυρία;
Εξαιρετικά σημαντική. Η ευρύτερη κρίση στον Κόλπο και στο Ιράν καθιστά κάθε αξιόπιστη δυτική στρατιωτική υποδομή στην Ανατολική Μεσόγειο ακόμη σημαντικότερη. Η Σούδα αποτελεί διαχρονικά ένα από τα σημαντικότερα σημεία αμερικανικής στρατιωτικής υποστήριξης στην περιοχή.
Δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή ανακοινωμένη απόφαση ότι θα χρησιμοποιηθεί για νέα αμερικανική στρατιωτική επιχείρηση κατά του Ιράν. Αυτό πρέπει να το ξεκαθαρίζουμε. Αλλά εάν υπάρξει νέα σοβαρή κλιμάκωση στον Κόλπο, η γεωστρατηγική της αξία αυξάνεται αυτονόητα.
Και γι’ αυτό επιμένω: η Σούδα δεν είναι χειρονομία καλής θέλησης. Είναι γεωστρατηγικό κεφάλαιο. Και σε κάθε περίπτωση δεν πρέπει να λησμονείται η αμυντική συμβολή της Ελλάδας στο έδαφος της Σαουδικής Αραβίας με την χρήση των αναχαιτιστικών Patriot κατά την διεξαγωγή του τρίτου πολέμου του Κόλπου το περασμένο καλοκαίρι.
Πώς συνδέεται ο Ρούμπιο με το East Med Act;
Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πτυχές. Το 2019, το Eastern Mediterranean Security and Energy Partnership Act εισήχθη στη Γερουσία από τους τότε γερουσιαστές Μπομπ Μενέντεζ και o Μάρκο Ρούμπιο. Η βασική του στρατηγική παραδοχή ήταν ότι η ασφάλεια των εταίρων των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ανατολική Μεσόγειο είναι κρίσιμη τόσο για την αμερικανική όσο και για την ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Δεν θα πω ότι ο GSI αποτελεί κυριολεκτικά «εφαρμογή μιας διάταξης» του East Med Act. Αποτελεί όμως δοκιμασία επί του πεδίου της στρατηγικής φιλοσοφίας του: Ελλάδα, Κύπρος, Ισραήλ, ενεργειακή διαφοροποίηση, περιφερειακή συνδεσιμότητα και περιορισμός της δυνατότητας τρίτων κρατών να μετατρέπουν την ενέργεια σε εργαλείο καταναγκασμού.
Και ο συν-αρχιτέκτονας εκείνου του πλαισίου βρίσκεται σήμερα στην κορυφή της αμερικανικής διπλωματίας και βλέπει την κρίσιμη δοκιμή του μπροστά του.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για την Τουρκία;
Η Τουρκία παραμένει απαραίτητος συνομιλητής των Ηνωμένων Πολιτειών. Αυτό δεν πρόκειται να αλλάξει επειδή η Ελλάδα έχει καλύτερες σχέσεις με την Ουάσιγκτον.
Το ζητούμενο για εμάς επομένως δεν είναι να ζητάμε από τις ΗΠΑ να «διαλέξουν Ελλάδα ή Τουρκία». Αυτό είναι αφελές.
Πρέπει όμως να ξεκαθαριστεί ότι η αποτροπή μιας ελληνοτουρκικής κρίσης δεν δύναται να επιτυγχάνεται επιβραβεύοντας εκείνον που δημιουργεί το εμπόδιο.
Η αποκλιμάκωση δεν μπορεί να σημαίνει ότι η Ελλάδα δεν κάνει τίποτα για να μη δυσαρεστηθεί η αναθεωρητική Τουρκία.
Και τι συμβαίνει με τα τουρκικά F-35 και τους S-400;
Εδώ πρέπει να διαχωρίζουμε την πολιτική βούληση από τη θεσμική πραγματικότητα. Υπάρχει πολιτική επιθυμία του Προέδρου Τραμπ να βρεθεί, εφόσον είναι δυνατόν, μια λύση για την Τουρκία. Από την άλλη πλευρά, ο Ρούμπιο είχε ήδη καταστήσει σαφές τον Ιούνιο ότι το ζήτημα των S-400 και το ισχύον αμερικανικό νομοθετικό πλαίσιο εμποδίζουν σήμερα την επιστροφή της Τουρκίας στα F-35. Επιπλέον εκτός από τον νόμο περί αντιπάλων των ΗΠΑ CAATSA, υπάρχει θεσμοθετημένος ο νόμος προϋπολογισμού εθνικής άμυνας του 2020 NDAA που απαγορεύει ρητά την αποστολή F 35 στην Τουρκία .
Ο παραπάνω νόμος μπορεί να αρθεί μόνο με ρητή διαβεβαίωση του Αμερικάνου ΥΠΕΞ Μάρκο Ρούμπιο προς το Kογκρέσο και του Πενταγώνου εξηγώντας αναλυτικά πως οι συνθήκες έχουν αλλάξει και δεν πρόκειται η Τουρκία να επανακτήσει το σύστημα S400, κάτι για το οποίο λόγω και των πολιτικών φιλοδοξιών του αμφιβάλλω ότι θα το έκανε ποτέ.
Σε κάθε περίπτωση όμως παρόλο που οι S-400 παραμένουν το θεσμικό λουκέτο στα τουρκικά F-35 , ο Τραμπ εξακολουθεί να ψάχνει το κλειδί. Για αυτό η Ελλάδα δεν πρέπει να εφησυχάζει ούτε ένα λεπτό και να παράγει το μέγιστο διπλωματικό κεφάλαιο ώστε να μην αλλάξει ποτέ το αμερικανικό θεσμικό πλαίσιο .
Πώς αξιολογείτε συνολικά την ελληνική στάση κατά την επίσκεψη;
Θα είμαι αυστηρός αλλά δίκαιος. Η επίσκεψη δεν απέτυχε. Το αντίθετο: επιβεβαίωσε ένα ιστορικά υψηλό επίπεδο σχέσεων, έφερε συγκεκριμένες συμφωνίες και ανέδειξε την Ελλάδα ως στρατηγικό σύμμαχο. Η κοινή δήλωση προβλέπει περαιτέρω εμβάθυνση σε άμυνα, ασφάλεια, επενδύσεις, ενέργεια και πολιτισμό.
Αλλά θεωρώ ότι η χώρα μας δεν κεφαλαιοποίησε δημόσια όσο μπορούσε τη συγκεκριμένη συγκυρία.Περιγράψαμε εξαιρετικά τι προσφέρει η Ελλάδα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Δεν περιγράψαμε με την ίδια αυτοπεποίθηση τι απαιτεί η Ελλάδα επειδή προσφέρει όλα αυτά. Και αυτή είναι μεγάλη διαφορά.
Η Ελλάδα πρέπει επομένως να γίνει πιο επιθετική στην εξωτερική πολιτική της;
Όχι επιθετική. Αποφασιστική. Είναι άλλο πράγμα.
Ο ίδιος ο Ρούμπιο είπε στην Πνύκα ότι οι αρχαίοι Έλληνες κατανοούσαν πως τα κράτη έχουν συμφέροντα και ότι η ισχύς προϋποθέτει όχι μόνο να διαθέτεις μέσα, αλλά να είναι αξιόπιστη και η βούλησή σου να τα χρησιμοποιήσεις. Αυτό είναι ίσως το καλύτερο μάθημα που μπορούμε να κρατήσουμε από ολόκληρη την επίσκεψη. Η Ελλάδα χρειάζεται ήρεμη, νομικά τεκμηριωμένη και απολύτως αξιόπιστη αποφασιστικότητα έναντι στον τουρκικό μαξιμαλισμό.
Μπορεί αυτή η επίσκεψη να αποτελέσει σημείο καμπής για τις ελληνοαμερικανικές σχέσεις;
Μπορεί — αλλά δεν αρκούν οι συμβολισμοί. Υπάρχει μία εντυπωσιακή συγκυρία: ο άνθρωπος που κάνει λόγο για την αναγέννηση της Δύσης επιλέγει την Αθήνα για να παρουσιάσει αυτή τη φιλοσοφία. Την ίδια στιγμή χαρακτηρίζει την Ελλάδα υποδειγματικό σύμμαχο και η Ουάσιγκτον δηλώνει ότι είναι δεσμευμένη σε ένα έργο κρίσιμο για την Ανατολική Μεσόγειο.
Αυτό δύναται να θεωρηθεί σημείο καμπής μόνο αν η Ελλάδα το μετατρέψει σε πολιτική συνέχεια: GSI, 3+1, ενεργειακές διασυνδέσεις, Κυπριακό, αποτροπή, θαλάσσια ασφάλεια και μακροχρόνια θεσμική σχέση με την Ουάσιγκτον — όχι μόνο με μία συγκεκριμένη αμερικανική κυβέρνηση.
Ποιο είναι τελικά το μήνυμα που πρέπει να κρατήσει η Αθήνα από τον ίδιο τον Μάρκο Ρούμπιο;
Παραδόξως, το είπε σχεδόν ο ίδιος στην Πνύκα. Η Δύση, ανέφερε χαρακτηριστικά, βρίσκεται σε σημείο καμπής. Τα κράτη δεν πρέπει να ντρέπονται να υπερασπίζονται τα συμφέροντά τους. Και η Ελλάδα βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της δυτικής μεταστροφής. Επομένως η Αθήνα πρέπει να κάνει ακριβώς αυτό:
να πάψει να αντιμετωπίζει τη γεωστρατηγική της αξία ως κομπλιμέντο και να αρχίσει να την αντιμετωπίζει ως κεφάλαιο ισχύος.
Ο Μάρκο Ρούμπιο ήρθε στην Πνύκα και κάλεσε τη Δύση να ξαναβρεί την αυτοπεποίθηση, το θάρρος και τη βούληση να υπερασπίζεται τα συμφέροντά της. Η Ελλάδα οφείλει να ακούσει προσεκτικά αυτό το μήνυμα. Γιατί σήμερα διαθέτει Σούδα, ενέργεια, ναυτιλία, F-35, αμερικανικές επενδύσεις, Προεδρία στο Συμβούλιο Ασφαλείας και πλέον δηλωμένη αμερικανική στήριξη στο καλώδιο. Δεν της λείπουν τα χαρτιά. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν έχει την αυτοπεποίθηση να τα παίξει. Και στο GSI αυτό θα αποδειχθεί με τρεις λέξεις: NAVTEX, έρευνες, πόντιση.
Η Πνύκα έδωσε τον συμβολισμό, η Κάσος θα δώσει την απάντηση…
