Ο Ναύαρχος Λ.Σ.–ΕΛ.ΑΚΤ. ε.α. και διεθνής πραγματογνώμονας Ναυτιλίας, Νίκος Ι. Σπανός, μιλά στους Attica Times για την αθέατη απειλή που αναδιαμορφώνει τη θαλάσσια ασφάλεια: από την παραποίηση δορυφορικών σημάτων και τις κυβερνοεπιθέσεις έως τα μη επανδρωμένα συστήματα και την τεχνητή νοημοσύνη. Η νέα πρόκληση, όπως επισημαίνει, δεν είναι μόνο να εντοπίζεται η απειλή, αλλά να διαπιστώνεται εάν η πληροφορία που φτάνει στα κέντρα αποφάσεων είναι πραγματική.
Για μια νέα, αθέατη αλλά εξαιρετικά κρίσιμη διάσταση της θαλάσσιας ασφάλειας μιλά στους Attica Times ο Ναύαρχος Λ.Σ.–ΕΛ.ΑΚΤ. ε.α., διεθνής πραγματογνώμονας Ναυτιλίας και πρώην Διευθυντής Λιμένων, Λιμενικής Πολιτικής και Λιμενικής Αστυνομίας, Νίκος Ι. Σπανός.
Όπως επισημαίνει, η ναυτική ισχύς δεν καθορίζεται πλέον μόνο από τον αριθμό των πλοίων, τα όπλα, την ταχύτητα ή το ανθρώπινο δυναμικό. Στη σύγχρονη εποχή, το κρίσιμο πεδίο ανταγωνισμού μεταφέρεται ολοένα και περισσότερο στην πληροφορία, στα δεδομένα και στην ικανότητα ενός κράτους να διατηρεί ακριβή εικόνα για όσα συμβαίνουν στο θαλάσσιο περιβάλλον.
«Για αιώνες, η ναυτική ισχύς μετριόταν σε πλοία, πυροβόλα, ταχύτητα και αριθμό πληρωμάτων. Αργότερα προστέθηκαν οι πύραυλοι, τα υποβρύχια, τα αεροπλανοφόρα και οι δορυφόροι. Σήμερα, όμως, εισερχόμαστε σε μία εποχή όπου ένα κράτος μπορεί να δεχθεί σοβαρό πλήγμα στη θάλασσα χωρίς να έχει προηγηθεί ούτε μία κανονιοβολή», τονίζει.
Κατά τον ίδιο, αρκεί να χαθεί κάτι πολύ πιο θεμελιώδες: η δυνατότητα να γνωρίζει κανείς με βεβαιότητα τι πραγματικά συμβαίνει γύρω του. Η παραποίηση δορυφορικών σημάτων, οι παρεμβολές σε συστήματα εντοπισμού, οι κυβερνοεπιθέσεις σε πλοία και λιμενικές εγκαταστάσεις, η χρήση μη επανδρωμένων θαλάσσιων και εναέριων συστημάτων, αλλά και η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης, διαμορφώνουν ένα νέο και σύνθετο περιβάλλον επιχειρήσεων.
«Η θάλασσα παραμένει ίδια. Ο τρόπος όμως με τον οποίο μπορεί κάποιος να την ελέγξει —ή να προκαλέσει σύγχυση μέσα σε αυτή— αλλάζει ριζικά», αναφέρει χαρακτηριστικά ο κ. Σπανός.
Όταν η πληροφορία γίνεται πεδίο σύγκρουσης
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει στο γεγονός ότι η Ελλάδα, στο πλαίσιο της προεδρίας της στο Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών τον Οκτώβριο, φέρνει σε υψηλού επιπέδου συζήτηση τις αναδυόμενες τεχνολογίες, με έμφαση στη θαλάσσια ασφάλεια. Πρόκειται, όπως εξηγεί, για ένα ζήτημα που δεν αφορά κάποιο μακρινό ή θεωρητικό μέλλον, αλλά την καθημερινή λειτουργία της σύγχρονης ναυτιλίας και των λιμένων.
Το σύγχρονο πλοίο, σημειώνει, αποτελεί πλέον έναν κινούμενο ψηφιακό κόμβο. Η ασφαλής πορεία του εξαρτάται από δορυφορικά συστήματα προσδιορισμού θέσης, ηλεκτρονικούς χάρτες, δίκτυα επικοινωνιών, αυτοματισμούς, συστήματα αναγνώρισης και συνεχή ροή δεδομένων. Με ανάλογη ψηφιακή εξάρτηση λειτουργούν πλέον και οι λιμένες, από τη διαχείριση της κυκλοφορίας και των φορτίων έως τις κρίσιμες υπηρεσίες ασφαλείας.
Η τεχνολογική πρόοδος έχει ενισχύσει καθοριστικά την αποτελεσματικότητα και την ασφάλεια της ναυτιλίας. Την ίδια στιγμή, όμως, έχει δημιουργήσει και νέες ευπάθειες. «Τι συμβαίνει όταν το στίγμα που εμφανίζεται στη γέφυρα δεν είναι το πραγματικό; Όταν ένα σύστημα παρουσιάζει ένα πλοίο εκεί όπου δεν βρίσκεται; Όταν η επικοινωνία διακόπτεται ή όταν ένας κυβερνοεισβολέας αποκτά πρόσβαση σε κρίσιμες λιμενικές λειτουργίες; Και κυρίως: πόσο γρήγορα μπορεί κάποιος να αντιληφθεί ότι αυτό που βλέπει δεν είναι αλήθεια;», διερωτάται.
Σύμφωνα με τον κ. Σπανό, σε αυτό ακριβώς το σημείο εντοπίζεται μία από τις μεγαλύτερες μεταβολές στη σύγχρονη θαλάσσια ασφάλεια. Στο παρελθόν, το βασικό ερώτημα ήταν αν μια απειλή μπορούσε να εντοπιστεί έγκαιρα. Σήμερα, το δυσκολότερο ερώτημα είναι εάν η πληροφορία με την οποία εντοπίζεται αυτή η απειλή είναι αξιόπιστη.
«Η τεχνολογία επιτρέπει πλέον σε έναν αντίπαλο όχι μόνο να αποκρύψει την παρουσία του, αλλά ενδεχομένως να δημιουργήσει μία διαφορετική εικόνα της πραγματικότητας», σημειώνει. Όταν μια λανθασμένη εικόνα φτάνει σε κέντρα επιχειρήσεων, σε γέφυρες πλοίων ή σε μηχανισμούς λήψης αποφάσεων, οι συνέπειες μπορούν να υπερβούν κατά πολύ ένα τεχνικό πρόβλημα. Μπορεί να προκληθεί εσφαλμένη εκτίμηση της κατάστασης, να σημειωθεί ατύχημα ή ακόμη και να προκληθεί ανεπιθύμητη κλιμάκωση.
Η Ελλάδα και η ανάγκη για ανθεκτικότητα
Για την Ελλάδα, το θέμα αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Η γεωγραφία του Αιγαίου, η έντονη ναυσιπλοΐα, η ασφάλεια στην Ανατολική Μεσόγειο, η λειτουργία των μεγάλων ελληνικών λιμένων και το μέγεθος της ελληνόκτητης ναυτιλίας συνθέτουν ένα περιβάλλον αυξημένων απαιτήσεων.
«Η τεχνολογική ασφάλεια δεν μπορεί πλέον να θεωρείται συμπληρωματική της θαλάσσιας ασφάλειας. Είναι θαλάσσια ασφάλεια», υπογραμμίζει ο Νίκος Ι. Σπανός.
Η απάντηση στη νέα αυτή πρόκληση, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν εξαντλείται στην προμήθεια περισσότερων ή ισχυρότερων μέσων. Απαιτεί ανθεκτικά συστήματα, εναλλακτικές δυνατότητες πλοήγησης και επικοινωνίας, συστηματική εκπαίδευση προσωπικού και, πάνω απ’ όλα, διατήρηση της ανθρώπινης κρίσης σε ένα περιβάλλον αυξανόμενης αυτοματοποίησης.
«Χρειάζεται η ικανότητα να λειτουργούμε όταν η τεχνολογία στην οποία έχουμε μάθει να βασιζόμαστε πάψει ξαφνικά να είναι αξιόπιστη», επισημαίνει.
Ο κ. Σπανός θεωρεί βέβαιο ότι η τεχνητή νοημοσύνη και τα μη επανδρωμένα συστήματα θα μεταβάλουν καθοριστικά το θαλάσσιο περιβάλλον. Ωστόσο, προειδοποιεί ότι θα ήταν λάθος να θεωρηθεί πως η τεχνολογία καταργεί τον ρόλο του ανθρώπου. Αντίθετα, όσο περισσότερο αυτοματοποιούνται οι διαδικασίες, τόσο μεγαλύτερη αξία αποκτά ο εκπαιδευμένος άνθρωπος που μπορεί να αντιληφθεί ότι το σύστημα σφάλει, να ελέγξει τις ενδείξεις και να λάβει ψύχραιμες αποφάσεις.
Ο επόμενος μεγάλος ανταγωνισμός στη θάλασσα, καταλήγει, δεν θα αφορά μόνο το ποιος διαθέτει περισσότερα πλοία. Θα αφορά το ποιος «βλέπει» πρώτος, ποιος κατανοεί ταχύτερα την πραγματική εικόνα και ποιος μπορεί να συνεχίσει να επιχειρεί όταν τα ψηφιακά δεδομένα γύρω του παύσουν να παρέχουν βεβαιότητα.
«Ο πιο επικίνδυνος αντίπαλος του αύριο ίσως δεν είναι εκείνος που θα καταφέρει να κρυφτεί από τα ραντάρ μας. Ίσως είναι εκείνος που θα καταφέρει να μας κάνει να εμπιστευθούμε μια πραγματικότητα που δεν υπάρχει», σημειώνει.
Και η απάντηση, όπως τονίζει, δεν είναι ο φόβος απέναντι στην τεχνολογία, αλλά η γνώση, η προετοιμασία και η διαρκής επαγρύπνηση. Η αποτροπή του αύριο θα κριθεί από την ικανότητα να ξεχωρίζει κανείς το πραγματικό από το κατασκευασμένο, το αξιόπιστο σήμα από την παραπλάνηση και την πληροφορία από τη χειραγώγηση.
Οι θάλασσες υπήρξαν πάντοτε πεδίο ισχύος. Στον 21ο αιώνα, όμως, μετατρέπονται ταυτόχρονα σε πεδίο δεδομένων, αλγορίθμων και αόρατων παρεμβάσεων. Και σε αυτό το νέο περιβάλλον, θα υπερισχύσει όχι μόνο εκείνος που διαθέτει τα ισχυρότερα μέσα, αλλά εκείνος που διατηρεί καθαρή εικόνα, ψύχραιμη κρίση και ετοιμότητα, ακόμη και όταν γύρω του η βεβαιότητα καταρρέει.
