Δρ.Κωσταντίνα Β.Γώγουλου, Δικηγόρος Παρ’Αρείω Πάγω, Διδάκτωρ Διεθνών Σχέσεων και Πολιτικού Λόγου
Η αναδρομή στην ιδέα της κοινής ζωής αρχίζει πολύ πριν από τη νεότερη θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου. Στον Θουκυδίδη, ο Περικλής περιγράφει την αθηναϊκή δημοκρατία ως πολίτευμα που δεν στηρίζεται στους λίγους, αλλά στους πολλούς: «διὰ τὸ μὴ ἐς ὀλίγους ἀλλ’ ἐς πλείονας οἰκεῖν δημοκρατία κέκληται» (Ἱστορίαι, 2.37.1). Στην πλατωνική Πολιτεία, η πόλη γεννιέται επειδή κανείς δεν είναι αυτάρκης: «ἕκαστος […] οὐκ αὐτάρκης, ἀλλὰ πολλῶν ἐνδεής» (369b). Και ο Αριστοτέλης συμπυκνώνει την πολιτική διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης στη γνωστή διατύπωση: «ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον» (Πολιτικά, 1253a2-3).
Οι φράσεις αυτές δεν διατυπώνουν τη νεότερη θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου. Φωτίζουν, όμως, ένα διαχρονικό ερώτημα: πώς συγκροτείται μια κοινότητα και τι οφείλουν τα μέλη της το ένα στο άλλο; Η νεότερη θεωρία θα επιχειρήσει να απαντήσει ακριβώς σε αυτό, θέτοντας στο επίκεντρο τη σχέση ανάμεσα στην εξουσία, την ελευθερία και τη συναίνεση.
Τον 17ο και τον 18ο αιώνα, στοχαστές όπως ο Τόμας Χομπς, ο Τζον Λοκ και ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ έδωσαν διαφορετικές απαντήσεις. Στον «Λεβιάθαν» (1651), ο Χομπς συνέδεσε τη συγκρότηση της πολιτικής εξουσίας με την ανάγκη για ασφάλεια και ειρήνη. Ο Λοκ θεμελίωσε την πολιτική νομιμοποίηση στη συναίνεση και στην προστασία των δικαιωμάτων. Ο Ρουσσώ, στο «Κοινωνικό Συμβόλαιο» (1762), έθεσε το ερώτημα πώς μπορεί μια πολιτική κοινότητα να θεσπίζει κοινούς νόμους, διατηρώντας την ελευθερία των μελών της. Η θεωρία δεν έχει έναν μοναδικό εισηγητή· έχει μια ιστορία διαφωνιών γύρω από την εξουσία, την ελευθερία και το κοινό συμφέρον.
Το κοινωνικό συμβόλαιο δεν υπήρξε ποτέ ένα πραγματικό έγγραφο που υπέγραψαν οι πολίτες. Είναι μια πολιτική θεωρία για τους όρους της κοινής ζωής: γιατί δεχόμαστε κοινούς κανόνες, ποια εξουσία παραχωρούμε και τι δικαιούμαστε να απαιτούμε από την πολιτεία. Η σημασία της δεν βρίσκεται μόνο στην ιστορική της διαδρομή, αλλά στην ερώτηση που εξακολουθεί να μας θέτει: με ποια βάση μπορούμε να θεωρούμε δίκαιη την πολιτική και κοινωνική μας συμβίωση;
Σήμερα, το ερώτημα δεν είναι μόνο ποια είναι η πηγή της εξουσίας. Είναι αν οι πολίτες εξακολουθούν να πιστεύουν ότι η κοινή ζωή τούς προσφέρει ασφάλεια, δικαιοσύνη και προοπτική. Όταν η εργασία δεν εξασφαλίζει αξιοπρέπεια, όταν η πρόσβαση σε βασικά αγαθά εξαρτάται υπερβολικά από την οικονομική δυνατότητα και όταν οι θεσμοί μοιάζουν να λειτουργούν με διαφορετικούς κανόνες για διαφορετικούς ανθρώπους, τότε το συμβόλαιο δεν καταργείται τυπικά· χάνει, όμως, την κοινωνική του ισχύ.
Γι’ αυτό η ανάγκη ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου δεν σημαίνει ότι πρέπει να επινοήσουμε από την αρχή την πολιτική κοινότητα. Σημαίνει ότι πρέπει να επανεξετάσουμε τους όρους της. Ποια προστασία δικαιούται ο πολίτης; Ποιες υποχρεώσεις έχει απέναντι στους άλλους; Πώς διασφαλίζεται ότι η εξουσία λογοδοτεί και ότι οι κανόνες ισχύουν για όλους; Και, κυρίως, πώς μοιράζονται οι ευκαιρίες και τα βάρη, ώστε η κοινωνική συνοχή να μην απαιτεί από τους ίδιους ανθρώπους να πληρώνουν κάθε φορά το μεγαλύτερο κόστος;
Ένα σύγχρονο συμβόλαιο πρέπει να συνδέει την ελευθερία με την ευθύνη και την ανάπτυξη με τη δικαιοσύνη. Χρειάζεται οικονομία που δημιουργεί αξιοπρεπή εργασία και δυνατότητες κοινωνικής κινητικότητας· δημόσια παιδεία και υγεία που δεν μετατρέπονται σε προνόμια· θεσμούς που εξηγούν τις αποφάσεις τους και λογοδοτούν γι’ αυτές. Χρειάζεται επίσης να αναγνωρίζει ότι η τεχνολογική αλλαγή επηρεάζει την εργασία, την ιδιωτικότητα και την ίδια τη δυνατότητα του πολίτη να ελέγχει τις αποφάσεις που λαμβάνονται για τη ζωή του.
Το συμβόλαιο αυτό κρίνεται και από τη σχέση του παρόντος με τις γενιές που έρχονται. Η στέγη, η εργασία, η γνώση και η προστασία του περιβάλλοντος δεν είναι μεμονωμένα πεδία πολιτικής. Είναι όροι του μέλλοντος που παραδίδουμε. Μια κοινωνία δεν μπορεί να μιλά για πρόοδο, όταν μεταφέρει διαρκώς το κόστος των επιλογών της στους νεότερους και τους αφήνει λιγότερες δυνατότητες από εκείνες που είχαν οι προηγούμενοι.
Εδώ η μνήμη αποκτά έναν νέο προσανατολισμό: γίνεται μνήμη του μέλλοντος. Δεν είναι νοσταλγία για μια εποχή που χάθηκε, ούτε ένας ατελείωτος απολογισμός ευθυνών. Είναι η επίγνωση ότι όσα ζήσαμε και όσα επιλέγουμε σήμερα θα καθορίσουν τις συνθήκες ζωής εκείνων που δεν έχουν ακόμη φωνή στη δημόσια συζήτηση. Η μνήμη των κρίσεων έχει αξία όταν μας βοηθά να μην παραδώσουμε τις ίδιες αδικίες ως κληρονομιά.
Το νέο κοινωνικό συμβόλαιο δεν θα υπάρξει επειδή θα διατυπωθεί σε μια πολιτική ομιλία ή θα αποτυπωθεί σε ένα κείμενο. Θα υπάρξει όταν οι πολίτες βλέπουν ότι οι θεσμοί το τηρούν: όταν η αξιοπρέπεια δεν εξαρτάται από την τύχη, η δικαιοσύνη δεν εξαντλείται σε διακηρύξεις και η πρόοδος γίνεται εμπειρία ευρύτερη από εκείνη των λίγων.
Η ανάγκη του είναι, τελικά, ανάγκη ανανέωσης της εμπιστοσύνης. Όχι μιας εμπιστοσύνης που ζητείται ως υποχρέωση από τους πολίτες, αλλά μιας εμπιστοσύνης που κερδίζεται με κανόνες, συνέπεια και δίκαιη κατανομή ευθύνης. Γιατί κοινωνία δεν είναι μόνο όσοι μοιράζονται τον ίδιο τόπο. Είναι όσοι αναλαμβάνουν να μοιραστούν και το μέλλον της.
