Από το επίκεντρο της κρίσης χρέους, η Ελλάδα αναδεικνύεται πλέον σε παράδειγμα δημοσιονομικής πειθαρχίας – Η αλλαγή νοοτροπίας των ψηφοφόρων, η πολιτική συναίνεση και το βαρύ τίμημα που εξακολουθεί να πληρώνει η οικονομία
Μια εντυπωσιακή αντιστροφή της εικόνας της Ελλάδας μέσα στην Ευρώπη περιγράφει η Wall Street Journal, αναδεικνύοντας τη χώρα ως ένα απρόσμενο υπόδειγμα δημοσιονομικής υπευθυνότητας. Εκεί όπου πριν από περίπου 16 χρόνια εκδηλώθηκε μία από τις βαθύτερες κρίσεις χρέους στην ιστορία της Ευρωζώνης, σήμερα εφαρμόζεται μια πολιτική περιορισμού των ελλειμμάτων, ελέγχου των δημόσιων δαπανών και πρόωρης αποπληρωμής δανειακών υποχρεώσεων.
Στο δημοσίευμά της, με τίτλο «What Greece Learned From Going Broke – and Others in Europe Still Haven’t», η αμερικανική εφημερίδα επιχειρεί να εξηγήσει πώς η εμπειρία της ελληνικής χρεοκοπίας άλλαξε όχι μόνο την οικονομική πολιτική, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται τις δυνατότητες του κράτους.
Το κεντρικό συμπέρασμα είναι ιδιαίτερα αιχμηρό: η χώρα που κάποτε αποτελούσε το μεγαλύτερο δημοσιονομικό πρόβλημα της Ευρώπης είναι σήμερα μία από εκείνες που διαχειρίζονται με τη μεγαλύτερη προσοχή τα δημόσια οικονομικά τους. Την ίδια στιγμή, αρκετές ισχυρές ευρωπαϊκές οικονομίες εξακολουθούν να δυσκολεύονται να αντιμετωπίσουν το αυξανόμενο χρέος, τη γήρανση του πληθυσμού και το κόστος των κοινωνικών παροχών.
Από τις διαδηλώσεις της Αθήνας στις κοινωνικές εντάσεις της Ευρώπης
Η ανάλυση ξεκινά από τις πρόσφατες εικόνες κοινωνικών αναταραχών στο Παρίσι, στο Μιλάνο και σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις. Διαδηλωτές διαμαρτύρονται για την ακρίβεια και την υποβάθμιση των δημόσιων υπηρεσιών, ενώ οι κινητοποιήσεις συνοδεύονται σε ορισμένες περιπτώσεις από επεισόδια, καταστροφές και συγκρούσεις με την αστυνομία.
Οι εικόνες αυτές θυμίζουν στην αμερικανική εφημερίδα την Αθήνα του 2010, όταν χιλιάδες πολίτες κατέβαιναν στους δρόμους αντιδρώντας στη λιτότητα, στις περικοπές μισθών και συντάξεων και στην αύξηση της φορολογίας.
Ήταν η περίοδος κατά την οποία η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με το ενδεχόμενο ανεξέλεγκτης χρεοκοπίας. Τα προγράμματα διάσωσης απέτρεψαν την κατάρρευση και τον κίνδυνο επέκτασης της κρίσης σε ολόκληρη την Ευρώπη, αλλά το τίμημα για την ελληνική κοινωνία υπήρξε εξαιρετικά βαρύ.
Η οικονομία συρρικνώθηκε περίπου κατά το ένα τέταρτο, σε μια ύφεση που η WSJ χαρακτηρίζει ως τη βαθύτερη σε καιρό ειρήνης για ανεπτυγμένη οικονομία μετά τη Μεγάλη Ύφεση της δεκαετίας του 1930. Οι συνέπειες δεν περιορίστηκαν στην Ελλάδα. Η κρίση ενίσχυσε τα αντιευρωπαϊκά αισθήματα σε άλλες χώρες και συνέβαλε στη διαμόρφωση του πολιτικού κλίματος που οδήγησε, μεταξύ άλλων, στο Brexit.
Η δημοσιονομική ανατροπή και η νέα εικόνα της Ελλάδας
Πριν από το 2010, η Ελλάδα στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό στον δανεισμό για τη χρηματοδότηση των κρατικών δαπανών. Τα ελλείμματα ήταν υψηλά, η φοροδιαφυγή εκτεταμένη και το κόστος του συνταξιοδοτικού συστήματος αυξανόταν, χωρίς να υπάρχει αποτελεσματικός έλεγχος της δημοσιονομικής πορείας.
Σήμερα, σύμφωνα με την ανάλυση της Wall Street Journal, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική. Η χώρα καταγράφει δημοσιονομικά πλεονάσματα, με εξαίρεση την περίοδο της πανδημίας, έχει βελτιώσει την είσπραξη των φόρων και συγκρατεί τις δημόσιες δαπάνες.
Παράλληλα, το κόστος δανεισμού έχει μειωθεί σημαντικά, ενώ η Ελλάδα προχωρά σε πρόωρη αποπληρωμή δανειακών υποχρεώσεων. Σε μια ακόμη εντυπωσιακή αντιστροφή, το ελληνικό Δημόσιο δανείζεται πλέον με χαμηλότερο κόστος από εκείνο της Γαλλίας, του Ηνωμένου Βασιλείου και των Ηνωμένων Πολιτειών, όπως επισημαίνει το δημοσίευμα.
Η μεταβολή αυτή δεν αφορά μόνο τους οικονομικούς δείκτες. Προϋπέθεσε μια συνολική αλλαγή στον τρόπο λειτουργίας του κράτους, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται τη σχέση ανάμεσα στις δημόσιες παροχές, τα φορολογικά έσοδα και τις πραγματικές οικονομικές δυνατότητες της χώρας.
Οι Έλληνες γνωρίζουν πλέον τα όρια των κρατικών παροχών
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της ανάλυσης αφορά τη μεταβολή της κοινωνικής νοοτροπίας. Όπως υποστηρίζει η Wall Street Journal, οι Έλληνες έχουν πλέον μεγαλύτερη επίγνωση των περιορισμών που αντιμετωπίζει το κράτος και εμφανίζονται πιο εξοικειωμένοι με ζητήματα όπως τα ελλείμματα, το δημόσιο χρέος και οι προϋπολογισμοί.
Η εφημερίδα σημειώνει ότι οι πολίτες έχουν μάθει, καλώς ή κακώς, να περιμένουν λιγότερα από το κράτος σε σχέση με κατοίκους άλλων ευρωπαϊκών χωρών.
Χαρακτηριστική είναι η τοποθέτηση του Κυριάκου Μητσοτάκη, ο οποίος, μιλώντας στην αμερικανική εφημερίδα, ανέφερε:
«Όταν μιλάω με τον κόσμο για το χρέος, φαίνεται πραγματικά να ακούει».
Και πρόσθεσε:
«Οι άνθρωποι θυμούνται τον πόνο. Θυμούνται τι σημαίνει να φτάνεις ουσιαστικά στη χρεοκοπία, τι σημαίνει να ζεις πέρα από τις δυνατότητές σου».
Κατά τη WSJ, αυτή η εμπειρία έχει διαμορφώσει μια διαφορετική στάση απέναντι στις πολιτικές υποσχέσεις. Οι ψηφοφόροι είναι πλέον λιγότερο πρόθυμοι να αποδεχθούν παροχές που δεν συνοδεύονται από αξιόπιστη χρηματοδότηση, ενώ οι πολιτικοί εμφανίζονται πιο προσεκτικοί στις δεσμεύσεις τους.
Η αλλαγή αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο βρίσκεται υπό πίεση. Για δεκαετίες, οι πολίτες αποδέχονταν υψηλή φορολόγηση με αντάλλαγμα ένα εκτεταμένο σύστημα κοινωνικής προστασίας, από τη γέννηση έως το τέλος της ζωής. Ωστόσο, η γήρανση του πληθυσμού και η αύξηση του κόστους των συντάξεων και της υγειονομικής περίθαλψης καθιστούν ολοένα δυσκολότερη τη διατήρηση αυτού του μοντέλου με τους ίδιους όρους.
Οι προσπάθειες περιορισμού των δαπανών συναντούν έντονες αντιδράσεις, ιδιαίτερα από νεότερες γενιές που δεν επιθυμούν να αποδεχθούν χαμηλότερες παροχές σε σχέση με εκείνες που απολάμβαναν οι γονείς τους.
Η δημοσιονομική υπευθυνότητα περνά πλέον και στην αντιπολίτευση
Η Wall Street Journal αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στο γεγονός ότι η αλλαγή νοοτροπίας δεν περιορίζεται στην κυβερνητική παράταξη, αλλά έχει επηρεάσει ευρύτερα το ελληνικό πολιτικό σύστημα.
Ενδεικτική θεωρεί τη στάση του Αλέξη Τσίπρα, ο οποίος στο παρελθόν είχε ασκήσει σκληρή κριτική στη λιτότητα και είχε οδηγήσει τη χώρα, το 2015, πολύ κοντά στην έξοδο από την Ευρωζώνη. Σήμερα, σύμφωνα με το δημοσίευμα, αναγνωρίζει τη δημοσιονομική υπευθυνότητα ως πολιτική αρετή και υπογραμμίζει ότι το οικονομικό πρόγραμμα του κόμματός του είναι συμβατό με τους δημοσιονομικούς κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μάλιστα, το παρουσίασε οικειοθελώς στο Ελληνικό Δημοσιονομικό Συμβούλιο.
Ο πρώην αναπληρωτής υπουργός Οικονομικών της κυβέρνησης Τσίπρα, Γιώργος Χουλιαράκης, περιγράφει τη μεταβολή ως μέρος της κληρονομιάς της κρίσης.
«Πριν από το 2009, κανείς δεν θα διανοούνταν καν να υποβάλει τις οικονομικές του προτάσεις προς αξιολόγηση σε ένα ανεξάρτητο όργανο», σημειώνει.
Η εφημερίδα επισημαίνει, πάντως, ότι δεν έχουν αλλάξει όλοι στάση. Ο Γιάνης Βαρουφάκης εξακολουθεί να επικρίνει έντονα την πολιτική των υψηλών πλεονασμάτων, ενώ το κόμμα του δεν κατάφερε να εξασφαλίσει την είσοδό του στη Βουλή, καθώς έμεινε κάτω από το όριο του 3%.
Σε γενικές γραμμές, ωστόσο, το πολιτικό περιβάλλον εμφανίζεται πολύ διαφορετικό σε σχέση με την περίοδο πριν από την κρίση. Οι υποσχέσεις για παροχές χωρίς σαφή χρηματοδότηση είναι πλέον λιγότερο συνηθισμένες, ενώ οι πολίτες εμφανίζονται πιο δύσπιστοι απέναντί τους.
Η Ελλάδα παραμένει φτωχότερη από την προ κρίσης εποχή
Παρά τη θετική αποτίμηση της δημοσιονομικής πορείας, η Wall Street Journal δεν παραβλέπει τις αδυναμίες της ελληνικής οικονομίας και το κοινωνικό κόστος που εξακολουθεί να βαραίνει τη χώρα.
Το ΑΕΠ παραμένει περίπου 20% χαμηλότερο σε σχέση με τα επίπεδα πριν από την κρίση, ενώ οι μισθοί εξακολουθούν να κινούνται σε χαμηλά επίπεδα. Με βάση τα στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας που επικαλείται το δημοσίευμα, η Ελλάδα κατατάσσεται ως η δεύτερη φτωχότερη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μετά τη Βουλγαρία, με κριτήριο το κατά κεφαλήν ΑΕΠ προσαρμοσμένο στην αγοραστική δύναμη.
Υπάρχουν, ωστόσο, ενδείξεις ανάκαμψης. Οι ξένες επενδύσεις αυξάνονται και επεκτείνονται πέρα από τους παραδοσιακούς τομείς του τουρισμού και των ακινήτων. Η μεταποίηση έχει ανακτήσει τα επίπεδα παραγωγής που είχε πριν από την κρίση, ενώ παράλληλα αναπτύσσεται ένας νέος τεχνολογικός τομέας.
Το ζητούμενο πλέον είναι η επιτάχυνση αυτής της διαδικασίας. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης υπογράμμισε ότι η ανάγκη για υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης αφορά όχι μόνο την Ελλάδα, αλλά ολόκληρη την Ευρώπη, η οποία αντιμετωπίζει παρατεταμένη οικονομική στασιμότητα.
Όπως ανέφερε, «Αν δεν έχεις υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης, δεν μπορείς να προσφέρεις στους πολίτες ένα αποδεκτό κοινωνικό συμβόλαιο».
Ο πρωθυπουργός επισήμανε επίσης τη διαφορά ανάμεσα σε μια απότομη οικονομική κρίση, η οποία αναγκάζει μια χώρα να αντιδράσει άμεσα, και σε μια σταδιακή υποχώρηση, που μπορεί να δημιουργήσει την ψευδαίσθηση ότι τα προβλήματα είναι διαχειρίσιμα χωρίς ουσιαστικές αλλαγές.
Το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο μπροστά σε κρίσιμες αποφάσεις
Το βασικό μήνυμα της ανάλυσης είναι ότι η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με προβλήματα που δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπίζονται με αναβολές. Η γήρανση του πληθυσμού, οι αυξανόμενες συνταξιοδοτικές υποχρεώσεις, το υψηλό δημόσιο χρέος και οι περιορισμένες δυνατότητες ανάπτυξης δημιουργούν ένα δύσκολο δημοσιονομικό περιβάλλον.
Η ελληνική εμπειρία, σύμφωνα με τη WSJ, μπορεί να λειτουργήσει ως προειδοποίηση για τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές οικονομίες. Η έγκαιρη αντιμετώπιση των ανισορροπιών, ο έλεγχος των δαπανών και η ενίσχυση της ανάπτυξης είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για τη διατήρηση ενός βιώσιμου κοινωνικού μοντέλου.
Από την πλευρά του, ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών Κυριάκος Πιερρακάκης χρησιμοποίησε μια λογοτεχνική αναφορά για να περιγράψει την ανάγκη αλλαγών στην Ευρώπη. Επικαλέστηκε το μυθιστόρημα «Ο Γατόπαρδος» του Τζουζέπε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα, λέγοντας:
«Αν θέλουμε να παραμείνουν όλα όπως είναι, πρέπει όλα να αλλάξουν».
Η Ελλάδα έχει ήδη πληρώσει ένα εξαιρετικά υψηλό τίμημα για να αλλάξει τη δημοσιονομική της πορεία. Το ερώτημα που θέτει πλέον η Wall Street Journal είναι αν οι υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες θα αξιοποιήσουν τα διδάγματα αυτής της εμπειρίας, προχωρώντας στις απαραίτητες μεταρρυθμίσεις πριν βρεθούν αντιμέτωπες με μια κρίση ανάλογης έντασης.
