Η αναζήτηση ενός ενιαίου Ευρωπαίου διαπραγματευτή κατέληξε σε συμβιβασμό με τη συγκρότηση ομάδας χωρών και ευρωπαϊκών θεσμών. Οι διαφορετικές προτεραιότητες των κρατών-μελών, όμως, εξακολουθούν να δυσκολεύουν τη διαμόρφωση κοινής στρατηγικής απέναντι στη Μόσχα.
Την επιλογή ενός προσώπου που θα μπορούσε να εκπροσωπήσει συνολικά την Ευρώπη στις διαπραγματεύσεις για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία αναζητούσαν ορισμένοι Ευρωπαίοι ηγέτες. Ένας διαπραγματευτής με το πολιτικό βάρος και την επιρροή να αντιμετωπίσει τόσο τον Βλαντίμιρ Πούτιν όσο και τον Ντόναλντ Τραμπ, διασφαλίζοντας παράλληλα μια συμφωνία που θα προστατεύει την Ουκρανία και την ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Η συγκεκριμένη προσδοκία, ωστόσο, αποδείχθηκε εξαρχής δύσκολο να υλοποιηθεί. Όπως επισημαίνει το Politico, επικαλούμενο Ευρωπαίους διπλωμάτες και αξιωματούχους, οι διαφορετικές πολιτικές επιδιώξεις και οι θεσμικές αρμοδιότητες των ευρωπαϊκών κρατών δεν επέτρεψαν την ανάδειξη ενός κοινά αποδεκτού προσώπου.
Έτσι, στη σύνοδο κορυφής του Δουβλίνου, την Παρασκευή 13 Νοεμβρίου, αποφασίστηκε η ευρωπαϊκή προσπάθεια να εκπροσωπηθεί συλλογικά από την ομάδα «Ε5». Σε αυτή συμμετέχουν η Γερμανία, η Γαλλία, η Ιταλία, η Πολωνία και το Ηνωμένο Βασίλειο, μαζί με εκπροσώπους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου.
Γιατί απέτυχε η αναζήτηση ενός ενιαίου εκπροσώπου
Η πίεση για την επιλογή ενός προσώπου που θα μιλούσε εξ ονόματος ολόκληρης της Ευρώπης ήταν κατανοητή. Η ύπαρξη ενός ισχυρού και ευρέως αποδεκτού διαπραγματευτή θα μπορούσε να ενισχύσει την ευρωπαϊκή παρουσία στις συνομιλίες με τη Ρωσία, τις ΗΠΑ και την Ουκρανία.
Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι είχε ζητήσει από τους Ευρωπαίους να αποφασίσουν μέσα σε λίγες ημέρες ποιος θα αναλάβει την εκπροσώπησή τους, αφήνοντας να εννοηθεί ότι θα προτιμούσε να αναλάβει τον ρόλο ένα συγκεκριμένο πρόσωπο. Δεν αποκάλυψε, ωστόσο, ποιον είχε κατά νου.
Η επιλογή αυτή δεν προχώρησε. Αντί για έναν κεντρικό διαπραγματευτή, οι Ευρωπαίοι ηγέτες κατέληξαν σε ένα συλλογικό σχήμα, αναγνωρίζοντας στην πράξη ότι κανένα μεμονωμένο πρόσωπο δεν μπορεί να καλύψει όλες τις διαφορετικές πολιτικές και θεσμικές διαστάσεις της υπόθεσης.
Οι συνομιλίες βρίσκονται ακόμη σε τεχνικό επίπεδο
Το Politico επισημαίνει ότι η συζήτηση για την ευρωπαϊκή εκπροσώπηση επικεντρώθηκε σε μεγάλο βαθμό στην αναζήτηση ενός ηγέτη που θα εξασφάλιζε θέση στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, χωρίς να λαμβάνεται πάντοτε υπόψη το πραγματικό στάδιο στο οποίο βρίσκεται η διαδικασία.
Οι συνομιλίες που πραγματοποιήθηκαν αυτή την εβδομάδα στο Άμπου Ντάμπι είχαν τεχνικό χαρακτήρα και διεξήχθησαν μεταξύ ανώτερων αξιωματούχων. Ούτε ο Βλαντίμιρ Πούτιν ούτε ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι συμμετείχαν, ενώ απουσίαζε και ο Ντόναλντ Τραμπ.
Η Ρωσία εκπροσωπήθηκε από συνεργάτη του Κρεμλίνου, ενώ η Ουκρανία ανέθεσε την παρουσίαση των θέσεών της στον επικεφαλής των υπηρεσιών πληροφοριών της.
Εφόσον οι τεχνικές διαβουλεύσεις οδηγήσουν σε ουσιαστική πρόοδο, τότε αναμένεται να εμπλακούν και οι πολιτικοί ηγέτες, οι οποίοι θα κληθούν τελικά να υπογράψουν ή να εγγυηθούν οποιαδήποτε συμφωνία.
Το επόμενο βήμα είναι να συμμετάσχουν οι Ευρωπαίοι στις τεχνικές συζητήσεις με τη Ρωσία, όπως επιδιώκουν τόσο το Κίεβο όσο και οι Αμερικανοί απεσταλμένοι.
«Η Ευρώπη δεν είναι υπερκράτος»
Ένα από τα βασικά εμπόδια για την επιλογή ενιαίου εκπροσώπου είναι η πολυπλοκότητα της ευρωπαϊκής θεσμικής δομής. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, το ΝΑΤΟ και οι εθνικές κυβερνήσεις έχουν διαφορετικές αρμοδιότητες, οι οποίες δεν μπορούν να συγκεντρωθούν σε ένα μόνο πρόσωπο.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, για παράδειγμα, δεν μπορεί να διαπραγματευτεί μόνη της τη μελλοντική αρχιτεκτονική ασφαλείας της Ευρώπης, καθώς αυτό αποτελεί ζήτημα που αφορά τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ και τις εθνικές κυβερνήσεις.
Αντίστοιχα, το ΝΑΤΟ, η Γαλλία και η Γερμανία δεν μπορούν να αποφασίσουν για τις ευρωπαϊκές κυρώσεις ή για την ένταξη της Ουκρανίας στην ΕΕ, καθώς αυτά τα θέματα υπάγονται σε διαφορετικές θεσμικές διαδικασίες.
Όπως σχολίασε Ευρωπαίος διπλωμάτης που επικαλείται το Politico, ο λόγος για τον οποίο δεν έχει βρεθεί ένα πρόσωπο που να μπορεί να εκπροσωπήσει το σύνολο της Ευρώπης είναι ότι «η Ευρώπη δεν είναι υπερκράτος».
Τα συμφέροντα που διακυβεύονται δεν περιορίζονται, άλλωστε, στα 27 κράτη-μέλη της ΕΕ. Περιλαμβάνουν επίσης το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Νορβηγία, την Τουρκία και τη Μολδαβία, χώρες που επηρεάζονται άμεσα ή έμμεσα από τις αποφάσεις για την ασφάλεια της ευρωπαϊκής ηπείρου.
Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο όταν τίθενται ερωτήματα για την αποστολή στρατευμάτων, την παροχή οικονομικής βοήθειας και την ανάληψη εγγυήσεων ασφαλείας. Κανένας εκπρόσωπος δεν μπορεί να δεσμεύσει αυτομάτως όλες τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις σε τέτοιες αποφάσεις.
Τι επιδιώκει πραγματικά ο Πούτιν
Πέρα από το ποιος θα εκπροσωπήσει την Ευρώπη, το ουσιαστικότερο ερώτημα αφορά το περιεχόμενο των διαπραγματεύσεων και τη δυνατότητα διαμόρφωσης μιας κοινής ευρωπαϊκής θέσης.
Ο πρωθυπουργός της Σουηδίας, Ουλφ Κρίστερσον, έδωσε έμφαση ακριβώς σε αυτή τη διάσταση, σημειώνοντας ότι μεγαλύτερη σημασία έχει το μήνυμα που θα μεταφέρει η Ευρώπη παρά η ακριβής σύνθεση της αντιπροσωπείας της.
Η συμμετοχή των Ευρωπαίων στις συνομιλίες θεωρείται σημαντική από την Ουάσινγκτον και το Κίεβο, καθώς εκτιμάται ότι η δυνατότητα συζήτησης για τη συνολική αρχιτεκτονική ασφαλείας της ηπείρου μπορεί να κάνει τη Μόσχα πιο διαλλακτική.
Ο επικεφαλής της ρωσικής αντιπροσωπείας, Βλαντίμιρ Μεντίνσκι, υποστήριξε ότι το ευρωπαϊκό σύστημα ασφαλείας βρέθηκε στο επίκεντρο των συνομιλιών στο Άμπου Ντάμπι. Όπως ανέφερε, η σύγκρουση στην Ουκρανία ανέδειξε τις αδυναμίες του συστήματος που διαμορφώθηκε μετά τις συμφωνίες της Γιάλτας και του Πότσνταμ.
Από την πλευρά τους, Ουκρανοί αξιωματούχοι εκτίμησαν ότι η ρωσική στάση έγινε κάπως πιο διαλλακτική όταν οι εκπρόσωποι της Μόσχας διαπίστωσαν ότι υπήρχε περιθώριο συζήτησης των ευρύτερων απαιτήσεών τους για την ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Παρά το γεγονός αυτό, η Ευρώπη δεν συμμετείχε στη συγκεκριμένη συζήτηση.
Το κρίσιμο ζήτημα της σειράς των διαπραγματεύσεων
Ένα από τα σημαντικότερα ερωτήματα που καλείται να απαντήσει η νέα ευρωπαϊκή ομάδα είναι πότε και με ποιους όρους θα συζητηθεί η ρωσική απαίτηση για αναθεώρηση της περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας.
Πρόκειται για ζήτημα με ιδιαίτερη σημασία για τις ευρωπαϊκές χώρες, καθώς αγγίζει τη λειτουργία του ΝΑΤΟ, την παρουσία στρατιωτικών δυνάμεων και τους μελλοντικούς μηχανισμούς συνεννόησης με τη Ρωσία.
Ορισμένοι αξιωματούχοι θεωρούν ότι θα μπορούσε να διαμορφωθεί μια διαδικασία που θα επέτρεπε στη Μόσχα να συζητήσει τις ανησυχίες της για την ευρωπαϊκή ασφάλεια, χωρίς όμως το συγκεκριμένο ζήτημα να συνδεθεί άμεσα με τους τελικούς όρους της ειρηνευτικής συμφωνίας για την Ουκρανία.
Οι απόψεις, ωστόσο, παραμένουν διαφορετικές.
Η επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας, Κάγια Κάλας, έχει υποστηρίξει ότι δεν θα πρέπει να ανοίξει συζήτηση για την ευρύτερη αρχιτεκτονική ασφαλείας πριν οριστικοποιηθεί η συμφωνία για την Ουκρανία.
Αντίθετα, αξιωματούχοι που συμμετείχαν στις επαφές στο Άμπου Ντάμπι εμφανίστηκαν περισσότερο πρόθυμοι να επιτρέψουν την παράλληλη διεξαγωγή των δύο διαδικασιών, ώστε η ειρηνευτική διευθέτηση και οι συζητήσεις για τη μελλοντική ασφάλεια της Ευρώπης να εξελίσσονται ταυτόχρονα.
Η διαφορετική προσέγγιση αποτυπώνει τις δυσκολίες συντονισμού μεταξύ των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων, αλλά και τις επιφυλάξεις που εξακολουθούν να υπάρχουν για την έναρξη απευθείας συνομιλιών με τον Πούτιν.
Αμφισβητεί το Κρεμλίνο τη συμμετοχή της Ευρώπης
Παραμένει επίσης ανοιχτό το ζήτημα της αποδοχής της ευρωπαϊκής συμμετοχής από τη ρωσική πλευρά.
Οι Αμερικανοί απεσταλμένοι είχαν δηλώσει το βράδυ της Πέμπτης ότι ο Πούτιν συμφώνησε να επιτρέψει τη συμμετοχή της Ευρώπης στις διαπραγματεύσεις. Το Κρεμλίνο, ωστόσο, αμφισβήτησε την Παρασκευή ότι έχει ληφθεί τέτοια απόφαση.
Μετά τις συνομιλίες στο Άμπου Ντάμπι, ο Τζάρεντ Κούσνερ αναγνώρισε ότι η ευρωπαϊκή πλευρά αντιμετωπίζει σημαντικές δυσκολίες τόσο ως προς την εκπροσώπησή της όσο και ως προς την εξασφάλιση της συμμετοχής της στις διαβουλεύσεις.
«Εάν η Ευρώπη μπορούσε να ορίσει ένα πρόσωπο για να μιλήσει εξ ονόματός της, αυτό θα ήταν μεγαλύτερο επίτευγμα από το να πείσουμε τους Ρώσους να την συμπεριλάβουν στις διαπραγματεύσεις», δήλωσε.
Η συγκρότηση της ομάδας Ε5 αποτελεί πλέον την ευρωπαϊκή απάντηση στο πρόβλημα της εκπροσώπησης. Δεν εξαλείφει, όμως, τις διαφωνίες για τη στρατηγική απέναντι στη Μόσχα, ούτε εγγυάται ότι οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις θα καταφέρουν να συμφωνήσουν εγκαίρως στους όρους μιας κοινής διαπραγματευτικής γραμμής.
