Δρ. Κωνσταντίνα Β. Γώγουλου, Δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω, Διδάκτωρ Διεθνών Σχέσεων και Πολιτικού Λόγου.
Dr. Konstantina (Nadia) Gogoulou, Supreme Court Advocate, Doctor of Philosophy in International Relations and Political Discourse
Μπορεί μια γαλλική διπλωματική ενημέρωση να μετατραπεί σε επιχείρημα για θαλάσσια δικαιώματα; Η απάντηση απαιτεί ψυχραιμία, ακριβή ανάγνωση και σαφή διάκριση ανάμεσα στην ενημέρωση και στη συναίνεση.
Η υπόθεση του Abeille Marengo φέρνει στο προσκήνιο ένα ερώτημα με ευρύτερη σημασία για τη διπλωματία και το δίκαιο της θάλασσας: μπορεί τυχόν γαλλική ρηματική διακοίνωση προς την Τουρκία, σχετικά με τις έρευνες για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου, να αξιοποιηθεί αργότερα από την Άγκυρα ως προηγούμενο;
Η σύντομη απάντηση είναι ότι η Τουρκία μπορεί να την επικαλεστεί. Η επίκληση, όμως, δεν ισοδυναμεί με απόδειξη. Και, κυρίως, μια διακοίνωση της Γαλλίας δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε δήλωση της Ελλάδας.
Τα δημοσίως γνωστά στοιχεία δείχνουν ότι οι αρμόδιες ελληνικές αρχές ολοκλήρωσαν τη διαδικασία αδειοδότησης για τις εργασίες έρευνας και πόντισης του καλωδίου και εξέδωσαν σχετική NAVTEX. Το Abeille Marengo θα εκτελέσει έρευνες για το έργο. Η ελληνική κυβέρνηση έχει δηλώσει ότι άδεια ζητήθηκε από τις ελληνικές και κυπριακές αρχές, όχι από την Τουρκία. Το πλήρες κείμενο τυχόν γαλλικής διακοίνωσης, ωστόσο, δεν έχει δημοσιοποιηθεί.
Αυτή η έλλειψη είναι καθοριστική. Στη διεθνή νομική αξιολόγηση, το βάρος δεν πέφτει στην ονομασία «ρηματική διακοίνωση», αλλά στο ακριβές περιεχόμενο και στο πλαίσιο της. Άλλο έγγραφο που ενημερώνει για μια δραστηριότητα, για λόγους συνεννόησης ή ασφάλειας της ναυσιπλοΐας, και άλλο έγγραφο που ζητά συναίνεση, αναγνωρίζει αρμοδιότητα ή δεσμεύεται να μην ενεργήσει χωρίς προηγούμενη έγκριση.
Η Τουρκία μπορεί να αξιοποιήσει τη διακοίνωση ως διπλωματικό και αποδεικτικό στοιχείο. Θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι ενημερώθηκε, ότι η Γαλλία επιδίωξε συνεννόηση ή ότι η επικοινωνία εντάχθηκε σε πρακτική συντονισμού με την Άγκυρα. Αν το κείμενο περιέχει ρητή αναφορά σε τουρκική έγκριση ή αρμοδιότητα, το επιχείρημα αυτό θα αποκτούσε μεγαλύτερο βάρος. Αν, αντίθετα, πρόκειται για καθαρά πληροφοριακή διατύπωση, χωρίς αίτημα συναίνεσης και χωρίς αναγνώριση τουρκικών δικαιωμάτων, δεν αρκεί για να συναχθεί αποδοχή.
Εδώ ανακύπτει ένα κρίσιμο ζήτημα: σε ποιο κράτος αποδίδεται η πράξη; Η διακοίνωση φαίνεται να αποδίδεται στη Γαλλία. Για να θεωρηθεί ελληνική αναγνώριση, θα έπρεπε να υπάρχει βάση για το συμπέρασμα ότι η Γαλλία ενεργούσε ως εκπρόσωπος της Ελλάδας ή είχε εξουσιοδότηση να διατυπώσει ελληνική θέση. Η συμμετοχή γαλλικής εταιρείας στο έργο ή η γαλλική σημαία του ερευνητικού πλοίου δεν αποδεικνύουν, από μόνες τους, τέτοια εκπροσώπηση.
Η γαλλική διπλωματική πράξη δεν αποτελεί αυτομάτως παραίτηση της Ελλάδας από δικαιώματα ούτε ελληνική αποδοχή των τουρκικών αξιώσεων.
Η νομολογία του Διεθνούς Δικαστηρίου επιβεβαιώνει ότι μια μονομερής δήλωση κράτους μπορεί, υπό αυστηρές προϋποθέσεις, να δημιουργήσει έννομα αποτελέσματα για το ίδιο το κράτος, όταν προκύπτει σαφής πρόθεση δέσμευσης. Δεν αρκεί, επομένως, να υπάρχει ένα επίσημο έγγραφο. Πρέπει να εξεταστούν ο συντάκτης, η διατύπωση, ο σκοπός και οι περιστάσεις. Μια γαλλική διακοίνωση δεν δεσμεύει αυτομάτως την Ελλάδα, ούτε η απλή ενημέρωση συνιστά αυτομάτως αποδοχή τουρκικής θαλάσσιας δικαιοδοσίας.
Χρειάζεται επίσης να διαχωριστούν οι έρευνες βυθού από την ίδια την πόντιση του καλωδίου. Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας κατοχυρώνει την ελευθερία πόντισης καλωδίων στην ΑΟΖ, με υποχρέωση δέουσας μέριμνας για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των άλλων κρατών. Στην υφαλοκρηπίδα, αναγνωρίζει στα κράτη το δικαίωμα πόντισης καλωδίων και περιορίζει τη δυνατότητα παρεμπόδισής τους από το παράκτιο κράτος. Η ρητή πρόβλεψη περί συναίνεσης για τη χάραξη διαδρομής αφορά τους αγωγούς, όχι τα καλώδια.
Οι έρευνες, ωστόσο, πρέπει να εξεταστούν αυτοτελώς. Η νομική τους κατάταξη και η ακριβής περιοχή διεξαγωγής τους έχουν σημασία και δεν απαντώνται μόνο με επίκληση των κανόνων για την τελική πόντιση του καλωδίου.
Το ισχυρότερο συμπέρασμα είναι και το πιο προσεκτικό: η Τουρκία μπορεί να χρησιμοποιήσει τη γαλλική διακοίνωση για να στηρίξει μια πολιτική ή μελλοντική νομική επιχειρηματολογία. Δεν μπορεί, μόνο από το γεγονός ότι ενημερώθηκε, να αποδείξει ότι η Ελλάδα αναγνώρισε τουρκική ΑΟΖ, υφαλοκρηπίδα ή δικαίωμα αδειοδότησης.
Για να κριθεί αν η γαλλική ενέργεια δημιουργεί ουσιαστικό προηγούμενο, πρέπει να είναι γνωστό το ίδιο το κείμενο. Η διακοίνωση δεν μπορεί να αξιολογηθεί μόνο μέσα από τις ερμηνείες της κάθε πλευράς.
Στην υπόθεση του Abeille Marengo, η κρίσιμη διάκριση είναι ανάμεσα στην ενημέρωση και στη συναίνεση, καθώς και ανάμεσα στη γαλλική πράξη και στην ελληνική θέση. Από αυτή τη διάκριση θα εξαρτηθεί αν η διακοίνωση θα μείνει μια διπλωματική ενημέρωση ή αν η Άγκυρα θα επιχειρήσει να την παρουσιάσει ως διπλωματικό ή νομικό προηγούμενο στα διεθνή πολιτικά ή δικαιοδοτικά fora.
Δρ. Κωνσταντίνα Β. Γώγουλου
Δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω
Διδάκτωρ Διεθνών Σχέσεων και Πολιτικού Λόγου
Dr. Konstantina (Nadia) Gogoulou
Supreme Court Advocate
Doctor of Philosophy in International Relations and Political Discourse
