Του Σωτήρη Σκουλούδη
Η Αθήνα απαντά στην κύρωση του παράνομου τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή της Λιβύης με τη μεγαλύτερη «ρελάνς» των τελευταίων ετών: την έναρξη συζητήσεων με την Αίγυπτο για τη γεωγραφική επέκταση της συμφωνίας οριοθέτησης ΑΟΖ του 2020, με τα ρεπορτάζ να κάνουν λόγο για θαλάσσιες περιοχές ανατολικά του 28ου μεσημβρινού — προς Ρόδο και Καστελλόριζο, δηλαδή στην καρδιά της τουρκικής αμφισβήτησης.
Η εξέλιξη, που ανακοινώθηκε την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου ύστερα από τηλεφωνική επικοινωνία του υπουργού Εξωτερικών Γιώργου Γεραπετρίτη με τον Αιγύπτιο ομόλογό του Μπαντρ Αμπντελάτι, αποτελεί την πρώτη ουσιαστική διπλωματική κίνηση-απάντηση στην απόφαση της λιβυκής Βουλής της 20ής Οκτωβρίου. Πρόκειται πάντως για συμφωνία έναρξης συζητήσεων και όχι για υπογεγραμμένη νέα οριοθέτηση: η έκταση και το τελικό περιεχόμενο μιας ενδεχόμενης συμφωνίας θα αποτελέσουν αντικείμενο των διαπραγματεύσεων, οι οποίες θα διεξαχθούν «σε πλήρη συμμόρφωση με το Διεθνές Δίκαιο και την UNCLOS».
«Έπεσε μέσα» η ανάλυση Τσάλτα
Πριν από σχεδόν ενάμισι χρόνο, στις 7 Ιουνίου 2025, οι Attica Times είχαν φιλοξενήσει την εκτίμηση ενός από τους κορυφαίους Έλληνες ειδικούς στο Δίκαιο της Θάλασσας: του ομότιμου καθηγητή Διεθνούς Δικαίου του Παντείου Πανεπιστημίου και πρώην πρύτανη, Γρηγόρη Τσάλτα. Ο καθηγητής είχε τότε αναλύσει γιατί το τουρκολιβυκό μνημόνιο είναι «καθόλα παράνομη πράξη» — και οι εξελίξεις αυτής της εβδομάδας δικαιώνουν την ανάλυσή του σχεδόν λέξη-λέξη.
Ο κ. Τσάλτας είχε εξηγήσει ότι η οριοθέτηση «επιχειρείται ανάμεσα σε δύο χώρες οι οποίες με βάση το Δίκαιο της Θάλασσας δεν τη δικαιούνται, καθότι δεν αποτελούν κράτη με απέναντι ακτές», παραπέμποντας στα άρθρα 74 και 83 της Σύμβασης του Montego Bay, που αφορούν αποκλειστικά κράτη όμορα ή απέναντι. Είχε υπογραμμίσει, επίσης, ότι το μνημόνιο «αρνείται την αποδοχή της βασικής αρχής του Διεθνούς Δικαίου, ότι τα νησιωτικά εδάφη δικαιούνται όλες τις θαλάσσιες ζώνες εθνικής δικαιοδοσίας», μη αναγνωρίζοντας ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα στις ανατολικές ακτές της Ρόδου, της Καρπάθου, της Κάσου και της Κρήτης. Χαρακτήριζε δε την κίνηση ως «προσπάθεια της Τουρκίας να εγκλωβίσει την Ελλάδα στο Αιγαίο και να την αποκλείσει από τον υποθαλάσσιο χώρο της νοτιοανατολικής λεκάνης της Μεσογείου».
Η πρόβλεψη που επαληθεύτηκε με τον πιο εντυπωσιακό τρόπο ήταν ωστόσο άλλη: «Ουδείς θα τολμούσε να αναγνωρίσει ένα τέτοιο παράνομο μνημόνιο, ούτε οργανισμός ούτε γειτονικό κράτος», είχε πει τότε ο καθηγητής. Λίγες ημέρες μετά την κύρωση του μνημονίου, η Ευρωπαϊκή Ένωση, η Αίγυπτος, το Ισραήλ και η Κύπρος έχουν ήδη απορρίψει την κύρωση — με το Κάιρο να τη χαρακτηρίζει «απολύτως άκυρη και χωρίς οποιαδήποτε νομική ισχύ» — ενώ καμία χώρα ή οργανισμός δεν έχει προβεί σε αναγνώρισή του.
Ο ίδιος είχε εκτιμήσει και τη σημερινή ελληνική απάντηση: ότι η Ελλάδα «αντέδρασε άμεσα στις παράνομες αυτές διεκδικήσεις με την υπογραφή απόλυτα νόμιμης κατά το διεθνές δίκαιο συμφωνίας οριοθέτησης με την Αίγυπτο, ακυρώνοντας στην πράξη το παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο». Η νέα συμφωνία για επέκταση της οριοθέτησης προς τα ανατολικά ακολουθεί ακριβώς το ίδιο playbook: το Δίκαιο της Θάλασσας ως όπλο.
Η κύρωση από τη Βεγγάζη και η ελληνική απόρριψη
Η αφορμή δόθηκε στις 20 Οκτωβρίου, όταν η Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης — το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης, που πρόσκειται στον στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ — ενέκρινε το «ψευδεπίγραφο τουρκολιβυκό μνημόνιο» του 2019, ανακαλώντας ομόφωνα και τις αποφάσεις του 2020 με τις οποίες το είχε απορρίψει, αποκαθιστώντας παράλληλα τις πολιτικές σχέσεις με την Άγκυρα.
Το υπουργείο Εξωτερικών απέρριψε την απόφαση, τονίζοντας ότι «δεν μεταβάλλει τον παράνομο, άκυρο και ανυπόστατο χαρακτήρα του μνημονίου», ότι «η Τουρκία και η Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που να παρέχουν νόμιμη βάση για την επιχειρούμενη οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών» και ότι το μνημόνιο «παραγνωρίζει τα ελληνικά νησιά και τα δικαιώματά τους σε θαλάσσιες ζώνες με βάση την UNCLOS». «Δεν ήταν απροσδόκητο» σχολίασε ο Γιώργος Γεραπετρίτης, ξεκαθαρίζοντας: «Το μνημόνιο αυτό δεν πρόκειται να εφαρμοστεί. Και δεν πρόκειται να εφαρμοστεί για τον απλούστατο λόγο, ότι δεν παράγει έννομα αποτελέσματα ως απολύτως αντικείμενο στο διεθνές δίκαιο».
Σε πλήρη διπλωματική κινητοποίηση έχει περιέλθει η Αθήνα: η Μόνιμη Αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΗΕ, πρέσβης Αγλαΐα Μπαλτά, ενημέρωσε τα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας για τους κινδύνους που ενέχει η κύρωση για τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Άγκυρα απάντησε από την πλευρά της ότι το μνημόνιο «δεν μπορεί να ακυρωθεί με μονομερείς εκτιμήσεις τρίτων μερών».
Το αίνιγμα Καστελλόριζο
Η συμμετοχή του Καΐρου στην πρωτοβουλία είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της εξέλιξης. Η Αίγυπτος, που είχε στο παρελθόν διστάσει να προβεί σε πλήρη οριοθέτηση προς τα ανατολικά ώστε να μην προκαλέσει την Τουρκία, επιστρέφει στο τραπέζι των συζητήσεων — εξέλιξη που θεωρείται σημαντική για την Αθήνα, ακόμη και αν δεν οδηγήσει άμεσα σε νέα συμφωνία.
Η δυσκολότερη πτυχή παραμένει η στάση του Καΐρου απέναντι στην επήρεια του Καστελλόριζου: η επιτυχία της πρωτοβουλίας Γεραπετρίτη δεν θα κριθεί από την ανακοίνωση της έναρξης των συνομιλιών, αλλά από το αν η νέα συμφωνία θα αναγνωρίσει ουσιαστικά την επήρεια των ελληνικών νησιών στις θαλάσσιες ζώνες ανατολικά του 28ου μεσημβρινού. Όπως είχε πει τότε ο κ. Τσάλτας, «η ανάπτυξη διμερών σχέσεων που να στηρίζονται στην καλή γειτονία και στον σεβασμό των κανόνων του διεθνούς δικαίου με τη Λιβύη παραμένει το ζητούμενο».
