Του Σωτήρη Σκουλούδη
Ο πολιτικός επιστήμονας και διεθνολόγος, δρ Κωνσταντίνος Π. Μπαλωμένος, αναλύει στους Attica Times τα πιθανά σενάρια τουρκικής αντίδρασης στον Great Sea Interconnector και εξηγεί γιατί η ελληνική προετοιμασία δεν μπορεί να περιορίζεται σε μια στρατιωτική απάντηση. Η προστασία του έργου, η ευρωπαϊκή του διάσταση και ο έλεγχος της κλιμάκωσης βρίσκονται στο επίκεντρο της προσέγγισής του.
Η πιθανή παρεμπόδιση των εργασιών για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου θέτει ένα ερώτημα που υπερβαίνει την ασφάλεια ενός ενεργειακού έργου: πώς μπορεί η Αθήνα να προστατεύσει τα συμφέροντά της, χωρίς να εγκλωβιστεί σε μια αντιπαράθεση της οποίας δεν θα ελέγχει την εξέλιξη;
Με αφετηρία τις δηλώσεις του υπουργού Εξωτερικών, Γιώργου Γεραπετρίτη, περί επανεκκίνησης των εργασιών του Great Sea Interconnector (GSI), ο δρ Κωνσταντίνος Π. Μπαλωμένος επισημαίνει ότι η συζήτηση πρέπει να μετακινηθεί από την πρόβλεψη των τουρκικών ενεργειών στην προετοιμασία ενός συστήματος διαχείρισης διαφορετικών σεναρίων.
Η βασική του θέση είναι σαφής: η ετοιμότητα δεν εξαντλείται στην ύπαρξη ενός προκαθορισμένου σχεδίου στρατιωτικής αντίδρασης. Απαιτεί πολιτικό συντονισμό, έγκαιρη πληροφόρηση και συνδυασμό διπλωματικών, νομικών, επιχειρησιακών και επικοινωνιακών εργαλείων.
Δεν αποτελεί κάθε αντίδραση κρίση
Το πρώτο ζήτημα που αναδεικνύει ο διεθνολόγος είναι η σωστή αξιολόγηση των γεγονότων. Μια τουρκική δήλωση, μια NAVTEX, η παρουσία πολεμικού πλοίου κοντά σε σκάφος εργασιών και η πραγματική παρεμπόδιση του έργου δεν έχουν το ίδιο βάρος ούτε δικαιολογούν την ίδια αντιμετώπιση.
«Το πρώτο βήμα ενός αποτελεσματικού συστήματος διαχείρισης κρίσεων δεν είναι η αντίδραση, αλλά η έγκαιρη αξιολόγηση του γεγονότος», τονίζει.
Αυτό σημαίνει ότι οι αρμόδιοι πρέπει να μπορούν να εξακριβώσουν τι συμβαίνει, ποια είναι η πρόθεση της άλλης πλευράς και κατά πόσο μεταβάλλεται το επίπεδο κινδύνου. Ακόμη και μια επιχειρησιακή παρεμπόδιση, εξηγεί, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχει εκδηλωθεί εθνική κρίση. Καθοριστικά στοιχεία είναι η ένταση, η διάρκεια, οι συνθήκες και, κυρίως, η δυνατότητα ελέγχου της κατάστασης.
Η ελληνική αντίδραση, συνεπώς, πρέπει να υπηρετεί συγκεκριμένο πολιτικό και στρατηγικό στόχο, όχι να προκύπτει μηχανιστικά από κάθε κίνηση της Άγκυρας.
Τα σενάρια χαμηλής έντασης
Στο πρώτο επίπεδο, ο κ. Μπαλωμένος τοποθετεί τη ρητορική κλιμάκωση, τις διπλωματικές διαμαρτυρίες και τις προσπάθειες πολιτικής ή οικονομικής πίεσης.
Η Τουρκία θα μπορούσε, σύμφωνα με την ανάλυσή του, να απαιτήσει «προηγούμενο συντονισμό» για τις έρευνες ή την πόντιση του καλωδίου, συνδέοντας το έργο με τις διεκδικήσεις της στην Ανατολική Μεσόγειο. Θα μπορούσε επίσης να εκδώσει NAVTEX αμφισβήτησης των εργασιών ή να απευθυνθεί στις κυβερνήσεις και στις εταιρείες που εμπλέκονται.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσει ενδεχόμενες πιέσεις προς επενδυτές και κατασκευαστές, ακόμη και μέσω απειλών αποκλεισμού τους από μελλοντικές δραστηριότητες στην Τουρκία. Στόχος τέτοιων ενεργειών θα ήταν να αυξηθεί το κόστος συμμετοχής στο έργο, χωρίς άμεση επιχειρησιακή σύγκρουση.
Από την πίεση στην παρενόχληση
Στα σενάρια μεσαίας έντασης, η αντιπαράθεση μεταφέρεται περισσότερο στο πεδίο. Ο διεθνολόγος περιγράφει πιθανές παρενοχλήσεις των πλοίων που συμμετέχουν στις εργασίες, οδηγίες αποχώρησης, επικίνδυνους ελιγμούς και δημιουργία ναυτικού συνωστισμού.
Η πίεση θα μπορούσε να συνδυαστεί με παρεμβολές στις επικοινωνίες, ανάπτυξη τουρκικών ερευνητικών ή άλλων πλοίων και αναγγελίες ασκήσεων στις ίδιες περιοχές. Το ζητούμενο για την Άγκυρα, σε μια τέτοια περίπτωση, δεν θα ήταν απαραίτητα ένα θερμό επεισόδιο, αλλά η αύξηση του επιχειρησιακού και ασφαλιστικού κινδύνου.
Μέσω αυτής της τακτικής, μια εταιρεία θα μπορούσε να οδηγηθεί σε προσωρινή αναστολή εργασιών, ακόμη και χωρίς επίσημη απαγόρευση ή χρήση βίας.
Το ενδεχόμενο άμεσης παρεμπόδισης
Στο δυσμενέστερο επίπεδο, ο κ. Μπαλωμένος εξετάζει την άμεση επιχειρησιακή παρεμπόδιση, με πολεμικά πλοία που θα απαιτούν την αποχώρηση του σκάφους εργασιών υπό την απειλή χρήσης ισχύος.
Η ενίσχυση της ναυτικής και αεροπορικής παρουσίας, οι επικίνδυνες προσεγγίσεις και οι παρενοχλήσεις από αεροσκάφη ή drones θα αύξαναν τον κίνδυνο ατυχήματος. Ένα θερμό επεισόδιο θα μπορούσε τότε να μετατρέψει την αντιπαράθεση γύρω από το έργο σε ευρύτερη ελληνοτουρκική κρίση.
Διευκρινίζει, ωστόσο, ότι τα σενάρια δεν αποτελούν υποχρεωτικά διαδοχικά στάδια. Η Τουρκία μπορεί να συνδυάσει εργαλεία ή να μετακινηθεί από ένα επίπεδο σε άλλο, ανάλογα με την ελληνική στάση, το προσδοκώμενο όφελος, τις εσωτερικές της συνθήκες και τις διεθνείς αντιδράσεις.
Επιχειρησιακή προστασία με πολιτική καθοδήγηση
Απέναντι σε αυτό το φάσμα ενδεχομένων, ο διεθνολόγος προτείνει πέντε αλληλοσυμπληρούμενους άξονες προετοιμασίας.
Πρώτος είναι η επιχειρησιακή ετοιμότητα και αποτροπή, με αξιόπιστη επιτήρηση, προστασία προσωπικού και πλοίων και σαφή κριτήρια ενεργοποίησης των διαθέσιμων μέσων.
Η επιχειρησιακή παρουσία, υποστηρίζει, πρέπει να μπορεί να ενισχυθεί όταν το απαιτούν οι συνθήκες, κατά προτεραιότητα με ελληνικές δυνάμεις. Συμμετοχή γαλλικών ή άλλων ευρωπαϊκών δυνάμεων θα μπορούσε να εξεταστεί μόνο εφόσον είναι εφικτή και αποφασιστεί μέσα στα αντίστοιχα σχήματα συνεργασίας.
Προϋπόθεση παραμένει ένας ενιαίος μηχανισμός συντονισμού, με σαφή πολιτική καθοδήγηση και συνεχή σύνδεση της πολιτικής ηγεσίας με το επιχειρησιακό επίπεδο.
Να μη μετατραπεί το έργο σε αποκλειστικά διμερές ζήτημα
Δεύτερος άξονας είναι η διπλωματική και ευρωπαϊκή θωράκιση. Κατά τον κ. Μπαλωμένο, η Αθήνα πρέπει να αναδεικνύει ότι η ενδεχόμενη παρεμπόδιση αφορά και την ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια, τη διασυνδεσιμότητα και την προστασία στρατηγικών υποδομών.
Η έγκαιρη ενημέρωση των ευρωπαϊκών θεσμών και των ενδιαφερόμενων κυβερνήσεων μπορεί να αυξήσει το πολιτικό κόστος μιας τουρκικής παρέμβασης. Η διεθνής συμμετοχή και η ευρωπαϊκή στήριξη, πάντως, δεν πρέπει να εκλαμβάνονται ως εγγύηση ότι αποκλείεται μια κρίση.
Τρίτος άξονας είναι η νομική προετοιμασία: μια τεκμηριωμένη θέση, διαθέσιμη πριν από οποιοδήποτε επεισόδιο, ώστε οι ελληνικές ενέργειες να υποστηρίζονται σε διμερές, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο.
Ενιαίο μήνυμα και συντονισμός εταίρων
Τέταρτο πεδίο αποτελεί η στρατηγική επικοινωνία. Ο στόχος, εξηγεί ο διεθνολόγος, δεν είναι μια διαρκής ανταλλαγή δηλώσεων με την Τουρκία, αλλά η διαμόρφωση του πλαισίου μέσα στο οποίο θα αξιολογούνται οι εξελίξεις.
Το μήνυμα που προτείνει στηρίζεται σε τέσσερις έννοιες: ευρωπαϊκή υποδομή, διεθνές δίκαιο, ενεργειακή ασφάλεια και περιφερειακή σταθερότητα. Με αυτόν τον τρόπο, η Ελλάδα μπορεί να αποτρέψει την αποκλειστική παρουσίαση του GSI ως ακόμη μίας ελληνοτουρκικής διαφοράς.
Πέμπτος άξονας είναι ο συντονισμός με την Κυπριακή Δημοκρατία, τους ευρωπαϊκούς θεσμούς και τις χώρες που έχουν στρατηγικό ή οικονομικό ενδιαφέρον. Η συνεργασία αυτή, τονίζει, χρειάζεται πρακτικό περιεχόμενο: συντονισμό πολιτικών, νομικών, διπλωματικών και επιχειρησιακών επιλογών, όχι μόνο διακηρύξεις υποστήριξης.
Σχέδιο εξόδου πριν από την κρίση
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνει ο κ. Μπαλωμένος στους μηχανισμούς αποκλιμάκωσης. Κάθε σχεδιασμός πρέπει να περιλαμβάνει εξαρχής τις προϋποθέσεις τερματισμού μιας κρίσης και επιστροφής στη σταθερότητα.
Η εμπλοκή σε μια αντιπαράθεση χωρίς σαφή αντίληψη για το πώς μπορεί να ολοκληρωθεί ενδέχεται, προειδοποιεί, να δημιουργήσει δυναμική δυσκολότερη να ελεγχθεί από ό,τι αρχικά υπολογιζόταν. Αντίστοιχα, τα επίπεδα αντίδρασης πρέπει να καθορίζονται εκ των προτέρων, ώστε η αύξηση της έντασης να μην προκαλεί αυτόματη κλιμάκωση.
Η επανεκκίνηση του GSI, καταλήγει, δεν καθιστά μια νέα κρίση αναπόφευκτη. Επιβάλλει, όμως, προετοιμασία για περισσότερες από μία εξελίξεις.
«Η πραγματική στρατηγική ετοιμότητα δεν μετριέται από το πόσο καλά γνωρίζουμε τι μπορεί να κάνει ο αντίπαλος, αλλά από το πόσο καλά μπορούμε να διαχειριστούμε αυτό που τελικά θα συμβεί», υπογραμμίζει.
Για την Ελλάδα, επομένως, το κριτήριο επιτυχίας δεν είναι η επίδειξη δυνατότητας κλιμάκωσης. Είναι η προστασία του έργου και των συμφερόντων της, η διατήρηση της ευρωπαϊκής του διάστασης και η ικανότητα να κρατήσει τον έλεγχο των αποφάσεων, ακόμη και υπό συνθήκες αυξημένης πίεσης.
