Η επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης, στις 20 Οκτωβρίου, σηματοδοτεί μια σημαντική εξέλιξη για τις διπλωματικές επιδιώξεις της Άγκυρας στην Ανατολική Μεσόγειο. Η απόφαση ήρθε έπειτα από χρόνια αντιπαραθέσεων και συνδέεται με την προσέγγιση της Τουρκίας με το στρατόπεδο του Χαλίφα Χαφτάρ, αλλά και με τις πρόσφατες αλλαγές στην ηγεσία του λιβυκού Κοινοβουλίου.
Η συμφωνία, που υπογράφηκε τον Νοέμβριο του 2019, είχε απορριφθεί από το ίδιο κοινοβουλευτικό σώμα το 2020. Με τη νέα απόφαση, η Βουλή του Τομπρούκ ενέκρινε ομόφωνα το μνημόνιο και κατήργησε τις προηγούμενες αποφάσεις απόρριψής του.
Για την Άγκυρα, η εξέλιξη περιορίζει ένα σημαντικό πολιτικό εμπόδιο στις προσπάθειές της να στηρίξει τις θαλάσσιες διεκδικήσεις της. Παράλληλα, ενισχύει τις φωνές στο εσωτερικό της Τουρκίας που ζητούν την επανέναρξη σεισμικών ερευνών και γεωτρήσεων στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η προσέγγιση με το στρατόπεδο Χαφτάρ
Το 2019, όταν υπογράφηκε το μνημόνιο με την τότε Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας του Φαγέζ αλ Σάρατζ, οι δυνάμεις του Χαλίφα Χαφτάρ επιχειρούσαν να καταλάβουν την Τρίπολη. Η στρατιωτική επέμβαση της Τουρκίας συνέβαλε στην απόκρουση της επίθεσης, φέρνοντας την Άγκυρα απέναντι στον ισχυρό άνδρα της ανατολικής Λιβύης, ο οποίος υποστηριζόταν μεταξύ άλλων από την Αίγυπτο, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και τη Ρωσία.
Τα επόμενα χρόνια, ωστόσο, η τουρκική διπλωματία άρχισε να διευρύνει τις επαφές της και με την πλευρά Χαφτάρ. Η προσέγγιση ενισχύθηκε το 2026, με βασικό συνομιλητή τον Σαντάμ Χαφτάρ, γιο του στρατάρχη και αναπληρωτή διοικητή των δυνάμεών του.
Τον Ιούνιο, ο Σαντάμ Χαφτάρ συναντήθηκε στη Βεγγάζη με τον επικεφαλής της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών ΜΙΤ, Ιμπραχίμ Καλίν. Τον Ιούλιο ακολούθησαν συνομιλίες στην Άγκυρα με τον υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, ο οποίος τον Αύγουστο επισκέφθηκε τόσο την Τρίπολη όσο και τη Βεγγάζη.
Στις 20 Οκτωβρίου, την ημέρα της κοινοβουλευτικής επικύρωσης, ο Καλίν βρισκόταν στην Τρίπολη, όπου συναντήθηκε με τον πρωθυπουργό Αμπντουλχαμίντ Ντμπέιμπα.
Η διπλωματική προσέγγιση συνοδεύτηκε από κινήσεις στον ενεργειακό τομέα. Τον Ιούνιο του 2025, η κρατική τουρκική πετρελαϊκή εταιρεία TPAO υπέγραψε συμφωνία με την Εθνική Εταιρεία Πετρελαίου της Λιβύης για γεωλογικές και γεωφυσικές μελέτες σε τέσσερις υπεράκτιες περιοχές. Παράλληλα, στρατιωτικές μονάδες από τις δύο πλευρές της Λιβύης συμμετείχαν στην άσκηση Efes 2026 στη Σμύρνη.
Η απομάκρυνση Σάλεχ και ο νέος πρόεδρος της Βουλής
Καθοριστικό ρόλο στις εξελίξεις φαίνεται να διαδραμάτισε η αλλαγή στην ηγεσία του λιβυκού Κοινοβουλίου στις 6 Οκτωβρίου.
Ο Ακίλα Σάλεχ, ο οποίος παρέμεινε στην προεδρία επί δώδεκα χρόνια και είχε αντιταχθεί στο τουρκολιβυκό μνημόνιο, αντικαταστάθηκε από τον Αλ Σαλίχιν Αμπντουλναμπί. Η αλλαγή έγινε έπειτα από τροποποίηση του εσωτερικού κανονισμού, με την οποία περιορίστηκε η διάρκεια της κοινοβουλευτικής προεδρίας.
Ο νέος πρόεδρος είχε διατελέσει επικεφαλής της κοινοβουλευτικής Επιτροπής Φιλίας Λιβύης και Τουρκίας, η οποία συγκροτήθηκε το 2024.
Η απομάκρυνση του Σάλεχ ακολούθησε περίοδο δυσαρέσκειας μεταξύ βουλευτών για τον τρόπο άσκησης της ηγεσίας του. Λιβυκά δημοσιεύματα συνδέουν την αλλαγή και με την αυξανόμενη επιρροή του Σαντάμ Χαφτάρ.
Η χρονική ακολουθία των γεγονότων, με την επικύρωση του μνημονίου δύο εβδομάδες μετά την αλλαγή ηγεσίας, αναδεικνύει τη σημασία των εσωτερικών πολιτικών ανακατατάξεων. Δεν αποδεικνύει, ωστόσο, ότι η απομάκρυνση του Σάλεχ είχε ως αποκλειστικό στόχο την έγκριση της συμφωνίας.
Η ελληνική αντίδραση και οι νομικές ενστάσεις
Η Ελλάδα έχει απορρίψει εξαρχής το τουρκολιβυκό μνημόνιο, το οποίο υπεγράφη στις 27 Νοεμβρίου 2019, χαρακτηρίζοντάς το παράνομο και ανυπόστατο. Η Αθήνα υποστηρίζει ότι παραβιάζει το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και επιχειρεί να οριοθετήσει θαλάσσιες ζώνες μεταξύ δύο κρατών που δεν διαθέτουν αντικείμενες ακτές.
Η απουσία επικύρωσης από τη λιβυκή Βουλή αποτελούσε ένα από τα επιχειρήματα που είχε προβάλει η ελληνική πλευρά. Η νέα απόφαση περιορίζει τη σημασία αυτού του συγκεκριμένου επιχειρήματος, χωρίς όμως να αίρει τις ουσιαστικές νομικές αντιρρήσεις της Ελλάδας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών ανέφερε ότι «η απόφαση αυτή δεν μεταβάλλει τον παράνομο, άκυρο και ανυπόστατο χαρακτήρα του μνημονίου, το οποίο αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών της περιοχής».
Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο είχε επίσης εκφράσει την αντίθεσή του στα συμπεράσματα του Δεκεμβρίου 2019, θέση που επανέλαβε τον Ιούνιο του 2025. Η Ελλάδα έχει αμφισβητήσει τις λιβυκές θαλάσσιες διεκδικήσεις μέσω ρηματικών διακοινώσεων στον ΟΗΕ, ενώ το 2020 υπέγραψε με την Αίγυπτο συμφωνία μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ, η οποία επικαλύπτει τμήμα της περιοχής που αφορά το τουρκολιβυκό μνημόνιο.
Οι υποστηρικτές της «Γαλάζιας Πατρίδας» ζητούν έρευνες και γεωτρήσεις
Η επικύρωση έγινε δεκτή θετικά από υποστηρικτές του τουρκικού δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας», οι οποίοι εκτιμούν ότι η μεταστροφή της ανατολικής Λιβύης ενισχύει τις διπλωματικές επιδιώξεις της Άγκυρας.
Ο απόστρατος υποναύαρχος Τζεμ Γκιουρντενίζ χαρακτήρισε την απόφαση σημαντικό κεκτημένο για την Τουρκία και υποστήριξε ότι συνιστά πολιτική και διπλωματική υποχώρηση για την Ελλάδα, την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις ΗΠΑ. Συνέδεσε, επίσης, την εξέλιξη με το έργο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας και Κύπρου, Great Sea Interconnector, υποστηρίζοντας ότι η Άγκυρα διαθέτει πλέον ισχυρότερη διαπραγματευτική θέση.
Ο Γκιουρντενίζ κάλεσε την Τουρκία να μετατρέψει τη διπλωματική εξέλιξη σε επιχειρησιακή δραστηριότητα στη θάλασσα. Όπως δήλωσε, «η διπλωματική επιτυχία πρέπει να ολοκληρωθεί με φυσική παρουσία στη θάλασσα», ζητώντας την επανέναρξη σεισμικών ερευνών και γεωτρήσεων.
Αναφέρθηκε ειδικότερα στα θαλάσσια τεμάχια 5 και 6, για τα οποία έχει εκδώσει άδειες η Κυπριακή Δημοκρατία, αμφισβητώντας τη νομιμότητα των σχετικών αδειοδοτήσεων.
Αντίθετα, ο πρώην Τούρκος διπλωμάτης Αϊντίν Σεζέρ εκτίμησε ότι η επικύρωση δεν προσφέρει ουσιαστικό νέο νομικό πλεονέκτημα στην Άγκυρα, καθώς η Τουρκία είχε ήδη θέσει μονομερώς τη συμφωνία σε ισχύ. Προειδοποίησε, παράλληλα, ότι η εξέλιξη ενδέχεται να προκαλέσει δικαστικές προσφυγές από την Ελλάδα και την Αίγυπτο.
Τουρκία, Κατάρ, Πακιστάν και Ινδονησία εξετάζουν αμυντική συνεργασία
Σε παράλληλη εξέλιξη, τουρκικά μέσα ενημέρωσης μετέδωσαν ότι ο υπουργός Εθνικής Άμυνας της Τουρκίας, Γιασάρ Γκιουλέρ, επρόκειτο να μεταβεί στην Ντόχα στις 21 Οκτωβρίου για την υπογραφή τετραμερούς συμφωνίας συνεργασίας μεταξύ Τουρκίας, Κατάρ, Πακιστάν και Ινδονησίας.
Το κρατικό πρακτορείο Anadolu επιβεβαίωσε ότι αναμενόταν η υπογραφή μνημονίου συνεργασίας στον τομέα της αμυντικής βιομηχανίας. Δεν επιβεβαίωσε, ωστόσο, τον ισχυρισμό ότι πρόκειται για συμφωνία αμοιβαίας στρατιωτικής συνδρομής αντίστοιχη με εκείνη που έχει συναφθεί μεταξύ Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν.
