Του Σωτήρη Σκουλούδη
Η ένταση γύρω από το Ιράν επιστρέφει στο επίκεντρο της διεθνούς ανησυχίας και αναζωπυρώνει τον φόβο ότι μια περιφερειακή σύγκρουση μπορεί να εξελιχθεί σε ευρύτερο οικονομικό πρόβλημα με παγκόσμιες συνέπειες. Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τη Μέση Ανατολή ούτε περιορίζεται στη διπλωματία και την ασφάλεια. Ακουμπά άμεσα την ενέργεια, τη ναυτιλία, τις τιμές των καυσίμων, το κόστος μεταφοράς και, τελικά, τον πληθωρισμό που επιβαρύνει ήδη νοικοκυριά και επιχειρήσεις σε πολλές χώρες. Το ερώτημα που τίθεται πλέον δεν είναι αν θα υπάρξει επίδραση, αλλά πόσο μεγάλη μπορεί να γίνει και αν θα περιοριστεί σε ένα νέο κύμα ακρίβειας ή θα οδηγήσει σε βαθύτερη διεθνή αναταραχή.
Στο κέντρο αυτής της ανησυχίας βρίσκονται τα Στενά του Ορμούζ, ένα από τα σημαντικότερα περάσματα του πλανήτη για τη μεταφορά πετρελαίου και φυσικού αερίου. Από εκεί διέρχεται κομβικό μέρος του παγκόσμιου ενεργειακού εμπορίου, γεγονός που σημαίνει ότι ακόμη και η απειλή διακοπής της κυκλοφορίας αρκεί για να προκαλέσει νευρικότητα στις αγορές. Όταν μια τόσο κρίσιμη ενεργειακή αρτηρία γίνεται πεδίο έντασης, οι επιπτώσεις δεν μένουν τοπικές. Επεκτείνονται πολύ γρήγορα στις διεθνείς τιμές, στις ασφαλίσεις, στα ναύλα και σε ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού.
Η πρώτη και πιο άμεση συνέπεια μιας κλιμάκωσης είναι η άνοδος στις τιμές του πετρελαίου. Οι αγορές ενέργειας είναι ιδιαίτερα ευαίσθητες σε κάθε είδηση που αφορά τη Μέση Ανατολή και το Ιράν ειδικά, επειδή οι επενδυτές γνωρίζουν ότι μια στρατιωτική σύγκρουση ή ένας αποκλεισμός θα μπορούσε να περιορίσει την προσφορά. Σε τέτοιες περιπτώσεις, οι τιμές ανεβαίνουν όχι μόνο όταν υπάρξει πραγματική έλλειψη, αλλά και όταν η αγορά φοβηθεί ότι η έλλειψη είναι προ των πυλών. Έτσι, η γεωπολιτική αβεβαιότητα μετατρέπεται αμέσως σε οικονομικό κόστος.
Αυτή η αύξηση δεν μένει στο επίπεδο της ενέργειας. Περνάει γρήγορα στις μεταφορές, στη βιομηχανική παραγωγή, στα logistics και στα βασικά αγαθά. Όσο ακριβότερο γίνεται το πετρέλαιο, τόσο αυξάνεται το κόστος διακίνησης προϊόντων και πρώτων υλών. Οι επιχειρήσεις, ειδικά όσες λειτουργούν με στενά περιθώρια κέρδους, είτε απορροφούν μέρος της επιβάρυνσης είτε τη μετακυλίουν στους καταναλωτές. Στην πράξη αυτό σημαίνει ακριβότερα εισιτήρια, ακριβότερα καύσιμα, ακριβότερα προϊόντα στα ράφια και μεγαλύτερη πίεση στον οικογενειακό προϋπολογισμό.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η επίδραση στα τρόφιμα. Η παραγωγή και η μεταφορά τροφίμων εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την ενέργεια, αλλά και από τα λιπάσματα και τις διεθνείς μεταφορές. Αν η κρίση στο Ιράν οδηγήσει σε παρατεταμένη αύξηση του ενεργειακού κόστους, τότε οι επιπτώσεις θα γίνουν αισθητές και στον αγροτικό τομέα. Αυτό σημαίνει ότι η πίεση δεν θα περιοριστεί στα πρατήρια βενζίνης, αλλά θα φτάσει στο ψωμί, στα λαχανικά, στα γαλακτοκομικά και σε μια σειρά βασικών αγαθών που επηρεάζουν άμεσα το κόστος ζωής.
Το πιο ανησυχητικό σενάριο για τους οικονομολόγους είναι ο συνδυασμός υψηλών τιμών και χαμηλής ανάπτυξης. Μια τέτοια εξέλιξη δημιουργεί συνθήκες στασιμοπληθωρισμού, δηλαδή κατάσταση όπου η οικονομία δεν αναπτύσσεται ικανοποιητικά, αλλά οι τιμές εξακολουθούν να αυξάνονται. Πρόκειται για ένα από τα δυσκολότερα οικονομικά περιβάλλοντα, επειδή οι κεντρικές τράπεζες βρίσκονται μπροστά σε ένα σύνθετο δίλημμα. Αν αυξήσουν τα επιτόκια για να τιθασεύσουν τον πληθωρισμό, κινδυνεύουν να επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο την ανάπτυξη. Αν δεν τα αυξήσουν, οι τιμές μπορεί να συνεχίσουν να ανεβαίνουν και να διαβρώσουν περαιτέρω την αγοραστική δύναμη των πολιτών.
Η παγκόσμια οικονομία μπαίνει σε αυτή τη φάση με ήδη εύθραυστα χαρακτηριστικά. Οι αγορές αντιμετωπίζουν αβεβαιότητα, υψηλό κόστος δανεισμού, γεωπολιτικές εντάσεις και εύθραυστες ισορροπίες σε μια σειρά κλάδων. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η κρίση στο Ιράν δεν λειτουργεί απλώς ως ένα ακόμη γεγονός στις ειδήσεις. Λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής κινδύνου. Όσο παρατείνεται η ένταση, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα να επηρεαστούν οι επενδύσεις, η επιχειρηματική εμπιστοσύνη και η οικονομική δραστηριότητα σε ευρύτερη κλίμακα.
Οι πιο ευάλωτες χώρες είναι εκείνες που εξαρτώνται περισσότερο από εισαγωγές ενέργειας και δεν διαθέτουν μεγάλα περιθώρια να απορροφήσουν νέα ανατιμητικά κύματα. Για αυτές, μια παρατεταμένη κρίση μπορεί να σημαίνει μεγαλύτερο κόστος ζωής, δυσκολότερη χρηματοδότηση και εντονότερη κοινωνική πίεση. Στην Ευρώπη, η ανησυχία σχετίζεται κυρίως με το κόστος των καυσίμων, τις θαλάσσιες μεταφορές και τις δευτερογενείς πιέσεις σε βιομηχανικά προϊόντα και τρόφιμα. Στις πιο ευάλωτες οικονομίες του πλανήτη, όμως, το πρόβλημα μπορεί να γίνει ακόμη πιο σοβαρό, καθώς η αύξηση στις τιμές των τροφίμων και των λιπασμάτων μπορεί να απειλήσει ακόμη και την επισιτιστική ασφάλεια.
Πώς επηρεάζεται η Ελλάδα
Για την Ελλάδα, μια τέτοια εξέλιξη δεν θα ήταν αμελητέα. Η οικονομία επηρεάζεται έντονα από το κόστος της ενέργειας, τις θαλάσσιες μεταφορές και τη διαμόρφωση των τιμών στα βασικά αγαθά. Ακόμη και αν η επίδραση δεν είναι άμεση σε όλους τους τομείς, το κύμα ανατιμήσεων συνήθως περνά γρήγορα σε καύσιμα, μεταφορές, τουρισμό, διανομή προϊόντων και καθημερινή κατανάλωση. Σε μια χώρα όπου το διαθέσιμο εισόδημα παραμένει περιορισμένο για μεγάλο μέρος των πολιτών, κάθε νέα αύξηση στην ενέργεια μεταφράζεται σε πρόσθετη πίεση.
Παρόλα αυτά, δεν είναι δεδομένο ότι η κρίση θα οδηγήσει σε μια πλήρη παγκόσμια οικονομική κρίση. Το τελικό αποτέλεσμα θα εξαρτηθεί από τη διάρκεια της σύγκρουσης, το εύρος των επιχειρήσεων και κυρίως από το αν θα διαταραχθεί ουσιαστικά η ροή πετρελαίου από τον Περσικό Κόλπο. Αν υπάρξει αποκλιμάκωση, οι αγορές ενδέχεται να σταθεροποιηθούν σχετικά γρήγορα. Αν όμως η ένταση παραμείνει υψηλή και επηρεάσει τη ναυτιλία ή τις ενεργειακές υποδομές, τότε οι επιπτώσεις θα γίνουν πολύ πιο βαριές και θα περάσουν από τις διεθνείς αγορές στα εισοδήματα των πολιτών.
Η κρίση στο Ιράν υπενθυμίζει με τον πιο καθαρό τρόπο πόσο εύθραυστο παραμένει το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα όταν η γεωπολιτική συναντά την ενέργεια. Σε έναν κόσμο τόσο αλληλένδετο, μια σύγκρουση σε ένα στρατηγικό πέρασμα μπορεί να επηρεάσει εκατομμύρια ανθρώπους χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. Το ερώτημα πλέον είναι αν η διεθνής οικονομία μπορεί να αντέξει ακόμη ένα σοκ χωρίς να περάσει από την ακρίβεια σε βαθύτερη αστάθεια.
