Της Μαριάννας Γεωργαντή
Σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών εξελίξεων και ενεργειακών ανακατατάξεων, η Ελλάδα επιχειρεί να ενισχύσει τον ρόλο της ως κομβικός παίκτης στην ευρύτερη περιοχή. Ο υφυπουργός Εξωτερικών Χάρης Θεοχάρης μιλά για τις προκλήσεις, τις ευκαιρίες και το αποτύπωμα αυτής της στρατηγικής στην οικονομία και την καθημερινότητα των πολιτών.
Υπουργέ, ακούμε ότι η Ελλάδα έχει μετατραπεί σε ενεργειακό κόμβο. Έχουμε έρθει πιο κοντά με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ειδικά μετά και την έλευση της Κίμπερλι Γκιλφόιλ. Τι αναμένουμε τους επόμενους μήνες;
Πράγματι, αυτό που έχει συμβεί το τελευταίο διάστημα είναι ότι η ενέργεια έχει μπει στο κέντρο των γεωπολιτικών και γεωστρατηγικών εξελίξεων. Η Ευρωπαϊκή Ένωση είχε τα προηγούμενα χρόνια, μέχρι και τον πόλεμο στην Ουκρανία, στηρίξει την ενεργειακή της προμήθεια στη Ρωσία. Αυτό πλέον δεν είναι εφικτό να συνεχιστεί και υπάρχει μια στροφή προς άλλες πηγές, μέσα στις οποίες είναι και οι Ηνωμένες Πολιτείες.
Η χώρα μας, με τη στρατηγική που ακολούθησε, έχει καταστεί πόλος προσέλκυσης και εισόδου κυρίως φυσικού αερίου, αμερικανικού αλλά και από άλλες περιοχές, προς τον ευρύτερο άξονα που φτάνει μέχρι τις χώρες της Βαλτικής και την Ουκρανία. Αυτό δίνει ισχύ στη χώρα μας και παράγει σταθερότητα για την περιοχή. Είναι δύο στοιχεία πάρα πολύ σημαντικά.
Το επόμενο διάστημα θα δούμε την εμπέδωση αυτής της στρατηγικής. Η υλοποίησή της θέλει χρόνο και κυρίως απαιτεί να δημιουργηθεί απόθεμα εμπιστοσύνης από τους μεγάλους ιδιωτικούς ενεργειακούς ομίλους που εμπλέκονται σε τέτοιες διαδικασίες. Πρέπει να πειστούν για τη βιωσιμότητα του εγχειρήματος.
Υπάρχει και μια δεύτερη διάσταση: η αξιοποίηση των ενεργειακών πόρων που έχει η χώρα μας, ιδιαίτερα στο Ιόνιο, με τις υπογραφές της ExxonMobil και της Hellenic Energy για να ξεκινήσουν οι πρώτες γεωτρήσεις. Αυτές θα δώσουν τα απαραίτητα δεδομένα, ώστε να δούμε αν υπάρχει πραγματικά απόθεμα το οποίο μπορεί να αξιοποιηθεί.
Πολλοί πολίτες ρωτούν αν αυτή η ενεργειακή αναβάθμιση θα φτάσει τελικά στους λογαριασμούς ρεύματος. Θα επωφεληθεί ο πολίτης ή αφορά κυρίως την ενίσχυση της θέσης της χώρας στο διεθνές τραπέζι;
Και τα δύο ισχύουν. Το ένα δεν αποκλείει το άλλο. Καταρχάς, ένα μεγάλο μέρος του ελλείμματος στο εμπορικό μας ισοζύγιο οφείλεται στο ενεργειακό ισοζύγιο, το οποίο είναι ελλειμματικό, επειδή εισάγουμε όλο το αργό πετρέλαιο και όλο το φυσικό αέριο που χρειαζόμαστε για τη δική μας κατανάλωση.
Τα προηγούμενα χρόνια κάναμε κυρίως εισαγωγές για την εσωτερική κατανάλωση και είχαμε λίγες εξαγωγές. Τώρα, ιδιαίτερα στο φυσικό αέριο, έχουμε πολλές εξαγωγές. Έτσι έχει αυξηθεί το εμπορικό μας ισοζύγιο και στο θετικό και στο αρνητικό σκέλος.
Αυτό, από τη μία, βελτιώνει μια σειρά από οικονομικούς δείκτες της χώρας. Από την άλλη, δημιουργεί υψηλής ποιότητας θέσεις εργασίας. Υπάρχει μια γενιά Ελλήνων που εργάζεται στο εξωτερικό, σε χώρες του Κόλπου ή αλλού, σε τέτοιου είδους εργασίες. Αυτοί οι άνθρωποι μπορούν να ξαναγυρίσουν.
Επιπλέον, δημιουργούνται πολλαπλασιαστικά οικονομικά οφέλη. Τα έσοδα έρχονται στη χώρα, το χρήμα κινείται και μέσα από αυτή τη διαδικασία κερδίζουν επιχειρήσεις στις περιοχές αυτές αλλά και ευρύτερα από την οικονομική ανάπτυξη.
Με το ενδεχόμενο κλεισίματος των στενών του Ορμούζ και την αναταραχή στην ενέργεια, που ήδη φαίνεται στη βενζίνη, μπορεί να υπάρξουν εξελίξεις που να ταράξουν αυτή τη συμφωνία; Μπορεί να υποβαθμιστεί η θέση της Ελλάδας;
Δεν υπάρχει τίποτα δεδομένο. Ζούμε σε μια εποχή πολύ ταραγμένη και δεν μπορούμε να παίρνουμε τίποτα ως σίγουρο. Δεν μπορούμε να εφησυχάζουμε και να λέμε ότι επειδή μπήκε μια υπογραφή, τελειώσαμε.
Τα πράγματα κρίνονται επί του πεδίου και το πεδίο κάθε μέρα αλλάζει. Είναι σαν μια φουρτουνιασμένη θάλασσα: κάθε κύμα που έρχεται είναι διαφορετικό από το προηγούμενο. Γίνονται συμφωνίες, αλλά δεν φτάνουν μόνο οι συμφωνίες. Πρέπει να υπάρξει συντονισμός και στο οικονομικό πεδίο. Πρέπει να μειωθούν τα κόστη που επιβάλλουν οι ρυθμιστικές αρχές των χωρών. Πρέπει οι κινήσεις να είναι συμβατές με τις ευρωπαϊκές διαδικασίες και νομοθεσίες. Πρέπει να ληφθούν οι κατάλληλες εγκρίσεις.
Μετά πρέπει να πειστούν οι εταιρείες και να δημιουργηθούν τα κατάλληλα προϊόντα, όχι μόνο βραχυπρόθεσμα, δηλαδή στο spot market, αλλά και μακροπρόθεσμα συμβόλαια ενός έτους ή και μεγαλύτερα. Όλα αυτά παίρνουν χρόνο και θέλουν σκληρή δουλειά, τόσο από τους θεσμικούς παράγοντες όσο και από τον ιδιωτικό τομέα.
Τα στενά του Ορμούζ δημιουργούν αναταραχές που θα τις δούμε σε πολλούς τομείς. Οι επιπτώσεις δεν είναι μόνο στο ενεργειακό πεδίο.
Πού αλλού μπορεί να τις δούμε;
Μέσω των λιπασμάτων θα δούμε να επηρεάζεται και η αλυσίδα των τροφίμων. Η κυβέρνηση θα πάρει μέτρα, αλλά την πλήρη έκταση των ζητημάτων αυτών θα τη δούμε σε βάθος χρόνου.
Να σας δώσω ένα παράδειγμα. Αυτή τη στιγμή είναι η περίοδος σποράς στην Ινδία για βασικές τροφές. Πρέπει να υπάρχουν αζωτούχα λιπάσματα τη στιγμή της σποράς, ώστε να υπάρξει το κατάλληλο αποτέλεσμα και να τραφεί ο πληθυσμός. Θα δούμε, λοιπόν, επιπτώσεις σε σχέση με το αν υπάρχει αρκετό λίπασμα ή όχι. Μεγάλο ποσοστό των λιπασμάτων της Ινδίας ερχόταν από την περιοχή του Κόλπου, ενώ και άλλες χώρες εξαρτώνται από αυτή την περιοχή. Εμείς κυρίως παίρναμε από την Αίγυπτο, όμως θα επηρεαστούμε από τις τιμές.
Υπάρχει ο φόβος ότι όταν οι διεθνείς τιμές ανεβαίνουν, αυτό περνά αμέσως στον καταναλωτή, αλλά όταν πέφτουν, δεν βλέπουμε αντίστοιχη μείωση. Τι μπορεί να κάνει η κυβέρνηση;
Αυτό που βλέπουμε είναι ότι τα αντανακλαστικά της κυβέρνησης είναι γρήγορα. Σε θέματα περιθωρίων κέρδους νομοθετήσαμε άμεσα, ώστε να μην υπάρξει κερδοσκοπία. Γίνονται οι κατάλληλοι έλεγχοι από το υπουργείο και θα συνεχιστούν με έντονο ρυθμό.
Από εκεί και πέρα, είναι προφανές ότι κάποιες ανατιμήσεις είναι υπαρκτές. Περνούν στην αλυσίδα και δεν μπορούν να τις αποφύγουν οι επιχειρήσεις. Είναι καλό, όμως, ότι μας βρίσκει σε μια σχετικά εύρωστη οικονομικά περίοδο. Αυτό σημαίνει ότι και οι επιχειρήσεις μπορούν να απορροφήσουν ένα μέρος του κόστους, ώστε να κρατήσουν μερίδιο αγοράς με όρους ανταγωνιστικότητας.
Είναι σημαντικό και οι πολίτες να ασκούν την καταναλωτική τους δύναμη. Να κοιτάζουν τις τιμές, να επιβραβεύουν εκείνους που κρατούν τις τιμές χαμηλά και όχι εκείνους που κάνουν αυξήσεις. Έτσι λειτουργεί καλύτερα η αγορά και δίνεται ένα επιπλέον κίνητρο, μαζί με τους ελέγχους, για να κρατηθούν οι τιμές χαμηλά.
Αν υπάρξει κάποια συμφωνία Ηνωμένων Πολιτειών, Ρωσίας και Ουκρανίας και η Ρωσία επιστρέψει στο ενεργειακό παιχνίδι, μπορεί να αποδυναμωθεί η θέση της Ελλάδας και ο κάθετος διάδρομος;
Κατά την άποψή μου, όχι. Αυτό είναι κάτι μακροπρόθεσμο. Υπάρχει στρατηγική θεώρηση των μακροπρόθεσμων αναγκών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Ευρώπη δεν μπορεί να συνεχίσει να στηρίζεται στη Ρωσία για τις ενεργειακές της ανάγκες όπως έκανε στο παρελθόν. Πρέπει να υπάρχει διασπορά των πηγών ενέργειας.
Αυτό σημαίνει ότι θα υπάρχει πάντα ανάγκη και για αμερικανικό LNG, και για αλγερινό, και για καταριανό, και για ενέργεια από άλλες περιοχές. Η στρατηγική σημασία της Ελλάδας είναι εδώ για να μείνει.
Επιπλέον, αυτή τη στιγμή και για αρκετό διάστημα ακόμα, η Ρωσία δεν μπορεί να θεωρηθεί αξιόπιστος παραγωγός και προμηθευτής ενέργειας. Είναι μέρος ενός πολέμου. Τη μία μέρα μπορεί να παράγει φυσικό αέριο και την επόμενη να χτυπηθούν εγκαταστάσεις από drone και να σταματήσει η προμήθεια. Όσο διαρκεί αυτός ο πόλεμος, πρέπει σχεδόν απολύτως να φύγουμε από οποιαδήποτε εξάρτηση από τη Ρωσία, όπως είναι και η απόφαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Οι χώρες του Κόλπου έχουν επίσης εγκαταστάσεις που έχουν υποστεί ζημιές και ίσως χρειαστούν χρόνια για να επανέλθουν. Αυτό μπορεί να επιβαρύνει κι άλλο τον Έλληνα καταναλωτή;
Φυσικά και με τρομάζει αυτό. Είναι ένα σοκ που όμως μας βρίσκει σε πολύ καλύτερη κατάσταση από ό,τι στο παρελθόν. Αν ήμασταν στο 2019, ως προς το πώς καλύπταμε τις ενεργειακές μας ανάγκες, θα τρόμαζα πολύ περισσότερο. Θα βλέπαμε επιπτώσεις πραγματικά αδιανόητες.
Από τότε μέχρι σήμερα έχουν γίνει πολύ σημαντικές επενδύσεις στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Ήδη είμαστε στο 60% και το ξεπερνάμε σταδιακά. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν προβλήματα, αλλά η κρίση είναι πιο ήπια για τους λογαριασμούς ρεύματος σε σχέση με την κρίση του 2022-2023, όταν είδαμε τεράστιες αυξήσεις.
Αυτό δεν είναι άσχετο με το γεγονός ότι συνεχίσαμε τις επενδύσεις στις ανανεώσιμες πηγές με εντατικό ρυθμό. Επίσης, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι πλέον πιο υποψιασμένη. Περάσαμε δύσκολα, αλλά τώρα υπάρχουν εργαλεία και αποφάσεις που επιτρέπουν στην Ευρώπη να κινηθεί πιο γρήγορα.
Η Κομισιόν έχει μιλήσει για περισσότερη τηλεργασία, χρήση μαζικών μέσων μεταφοράς και μετάβαση στην πράσινη ενέργεια. Μπορεί η Ελλάδα να υποστηρίξει τέτοια μέτρα;
Το ζήτημα δεν είναι τόσο αν μπορούν να τα υποστηρίξουν οι πολίτες, όσο αν μπορούν να τα υποστηρίξουν τα δημόσια οικονομικά. Πρέπει να έχουμε την ευρωστία ώστε τα μέτρα που θα έχουν προσωρινό χαρακτήρα να λειτουργήσουν σαν δίχτυ ασφαλείας. Σκοπός είναι η οικονομία να νιώσει όσο γίνεται πιο προσωρινά το βύθισμα και μετά να ξανανοίξει τα φτερά της προς τα πάνω.
Έχουμε την οικονομική δυνατότητα να το κάνουμε. Και εδώ φαίνεται πόσο σημαντική είναι η συνετή δημοσιονομική πολιτική που ακολουθήσαμε. Αν είχαμε ακούσει τις φωνές που έλεγαν συνεχώς «δώστε, δώστε», σήμερα δεν θα ήμασταν σε θέση να πάρουμε τα μέτρα που έχουμε ήδη πάρει.
Τα μάτια και τα αυτιά της κυβέρνησης, του Υπουργείου Οικονομικών και του Πρωθυπουργού είναι ανοιχτά, ώστε να στηρίξουμε τους πολίτες όπου χρειαστεί.
Παρ’ όλα αυτά, οι πολίτες βλέπουν πληθωρισμό, βενζίνη σταθερά κοντά στα δύο ευρώ και φόρους που παραμένουν. Μήπως τελικά όλο αυτό στηρίζεται στα αντανακλαστικά από το πορτοφόλι του Έλληνα;
Πρώτον, πήραμε άμεσα μέτρα ώστε να μην περάσει η κερδοσκοπία στο πορτοφόλι του πολίτη. Αυτό έγινε με την παρέμβαση στα περιθώρια κέρδους. Δεύτερον, πήραμε άμεσα μέτρα για τη στήριξη σε λιπάσματα, ντίζελ και καύσιμα, ώστε να απορροφηθεί ένα μέρος του πρώτου κύματος.
Μιλάμε για πάνω από 300 εκατομμύρια ευρώ για δύο μήνες. Σε ετήσια βάση, αυτό αντιστοιχεί περίπου σε 1,8 με 1,9 δισ. ευρώ. Οι δύο μήνες είναι ένα περιθώριο για να δούμε τι θα συμβεί, αν η διπλωματία θα περιορίσει τις επιπτώσεις ή αν θα συνεχιστεί η κρίση.
Φοβάμαι ότι οι επιπτώσεις θα συνεχιστούν για αρκετό διάστημα, ακόμη και αφού αποκατασταθούν τα γεωπολιτικά. Γι’ αυτό η κυβέρνηση παρακολουθεί τις εξελίξεις και είναι έτοιμη κάθε μήνα ή δίμηνο, όποτε χρειαστεί, να αυξάνει ή να μειώνει την ένταση της ενίσχυσης των νοικοκυριών.
Ο πληθωρισμός θα κάνει τον κύκλο του. Δεν μπορείς να το αποφύγεις πλήρως. Σημασία έχει να είναι πραγματικός πληθωρισμός και όχι κερδοσκοπικός. Και στο διάστημα της ανηφόρας, το κράτος πρέπει να είναι δίπλα στον πολίτη.
Πάμε στην Τουρκία. Η Άγκυρα αντιδρά συχνά στις κινήσεις της Ελλάδας, ενώ ο κύριος Φιντάν αναφέρθηκε και στο σχήμα 3+1 με Ισραήλ, Κύπρο και Ηνωμένες Πολιτείες. Ανησυχείτε για το πώς μπορεί να αντιδράσει η Τουρκία;
Εμείς δεν ανησυχούμε. Η χώρα υλοποιεί την πολιτική της και το γεωστρατηγικό της πλάνο, ενισχύοντας τις στρατηγικές της συμμαχίες. Ο υπουργός Εξωτερικών, ο κύριος Γεραπετρίτης, έχει ξεδιπλώσει μια πολιτική λεπτών χειρισμών και ισορροπιών.
Είμαστε από τις λίγες χώρες που μπορούμε να έχουμε καλές σχέσεις με διαφορετικές πλευρές, ακόμη και σε περιπτώσεις συγκρούσεων. Αυτό είναι σημαντικό πλεονέκτημα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Σε συνδυασμό με την ενίσχυση της αμυντικής μας ικανότητας τα τελευταία χρόνια, δίνει πολλά πλεονεκτήματα.
Δεν σημαίνει ότι όλα είναι τέλεια. Δεν σημαίνει ότι δεν έχουμε πολλά ακόμα να κάνουμε. Δεν πρέπει να εφησυχάζουμε. Η χώρα πρέπει να δυναμώσει ακόμα περισσότερο. Η βάση αυτής της δύναμης είναι η ισχυρή οικονομία. Μόνο αν παράγεις ισχύ μέσω της οικονομίας μπορείς να τη μεταφράσεις σε γεωστρατηγική ή αμυντική ισχύ.
Η Γαλλία θεωρείται σύμμαχος, αλλά ο Εμανουέλ Μακρόν έχει κλείσει πολλές φορές το μάτι και στην Τουρκία. Σας προβληματίζει αυτό;
Αν είχα περισσότερα ερωτηματικά να θέσω σε σχέση με χώρες της Μεσογείου και τις συνεργασίες τους με την Τουρκία, δεν θα ήταν η Γαλλία αυτή που θα με ανησυχούσε. Υπάρχουν χώρες όπως η Ισπανία και η Ιταλία που έχουν περισσότερη συνεργασία με την Τουρκία.
Όμως αυτό με φέρνει σε ένα σημαντικό επιχείρημα: η πολιτική της χώρας μας δεν στρέφεται κατά της Τουρκίας. Είναι μια πολιτική ενίσχυσης της δικής μας ισχύος. Είμαστε μια χώρα που πιστεύει στους όρους της καλής γειτονίας. Ξέρουμε ότι η Τουρκία δεν θα φύγει να πάει στον Άρη. Είναι εδώ, θα είναι εδώ, έχουμε κοινά σύνορα και κοινά νερά. Άρα πρέπει να το διαχειριστούμε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.
Το διαχειριζόμαστε με τον καλύτερο τρόπο; Η αντιπολίτευση συχνά σας χαρακτηρίζει φοβικούς ή αμυντικούς.
Το ακούγαμε αυτό πολύ το προηγούμενο διάστημα, αλλά έχετε παρατηρήσει ότι τελευταία δεν ακούγεται με την ίδια ένταση. Νομίζω ότι αυτό το επιχείρημα πήγε λίγο «κουβά». Η εξωτερική πολιτική της χώρας μας είναι στο καλύτερο σημείο που ήταν ποτέ. Αυτό είναι αποτέλεσμα συνεπούς στρατηγικής από τον Πρωθυπουργό και τον Υπουργό Εξωτερικών.
Δεν υπάρχει περίπτωση να μη μας φώναζε η αντιπολίτευση αν υπήρχαν ουσιαστικές αδυναμίες. Συνήθως φωνάζει ακόμη και όταν δεν υπάρχουν. Υπάρχει ένα κομμάτι της αντιπολίτευσης που έχει επενδύσει στην εξωτερική πολιτική μέσα από μια φοβική και μίζερη θεώρηση της χώρας.
Η Ελλάδα δεν έχει να φοβηθεί τίποτα, γιατί είναι πολύ πιο ισχυρή απ’ όσο την παρουσιάζουν. Κάποιοι φτάνουν στα όρια της εχθρολαγνείας, θεωρώντας ότι όλοι όσοι μας επιβουλεύονται είναι καλύτεροι από εμάς και ότι εμείς δεν έχουμε τρόπο να τους αντιμετωπίσουμε.
Σας διαβεβαιώ ότι είμαστε πολύ καλύτερα απ’ όσο θέλει να παρουσιάζει η αντιπολίτευση — και αυτό ισχύει ιδιαίτερα στο πεδίο της εξωτερικής πολιτικής.
