Του Κυριάκου Κουζούμη
Επιτυχημένος, πολυτάλαντος, με ανησυχίες, άποψη και όραμα. Ο λόγος για τον Μέμο Μπεγνή, ο οποίος μιλάει στους Attica Times για τη μουσικοθεατρική παράσταση «Νίκος Ξυλούρης, ο Αρχάγγελος της Κρήτης». Μοιράζεται τη μυσταγωγία που βιώνει επί σκηνής, τον μεγάλο λυράρη απ’ τα Ανώγεια που άφησε ανεξίτηλο στίγμα τόσο ως καλλιτέχνης όσο και ως άνθρωπος και τον διευθυντή της Columbia, Τάκη Λαμπρόπουλο, τον οποίο υποδύεται. Παράλληλα, με αφοπλιστική ειλικρίνεια και έντονο κοινωνικοπολιτικό λόγο, στηλιτεύει την ισοπέδωση των αξιών στη σύγχρονη εποχή του ατομικισμού και κάνει λόγο για την ανάγκη επιστροφής στο «εμείς».
Κ.Κ: Η παράσταση σημείωσε τεράστια επιτυχία. Πώς εισπράττεις την ανταπόκριση του κόσμου σε διαφορετικά μέρη της Ελλάδας, και ειδικά στην Κρήτη;
Μ.Μ: Η αποδοχή τον χειμώνα ήταν κάτι το συγκλονιστικό! Έχω πολλά χρόνια να ζήσω κοινό να σηκώνεται όρθιο στο τέλος με κλάματα στα μάτια και να χειροκροτεί. Αυτό οφείλεται τόσο στην πολύ καλή παράσταση όσο και στο πρόσωπο του Νίκου Ξυλούρη. Ήταν ένα ίνδαλμα, ένα είδωλο, ένας άνθρωπος ο οποίος άφησε τη σφραγίδα του στα χρόνια της χούντας και τη μεταπολίτευσης. Όσο για την Κρήτη, ο ενθουσιασμός του κόσμου ήταν βαθύτατος. Ειδικά την παράσταση στα Ανώγεια, τη γενέτειρά του, θα τη θυμάμαι για πάντα. Ζήσαμε μια μυσταγωγία. Ο θίασος έκλαιγε και οι θεατές ήταν σε παραλήρημα. Ήταν από τις στιγμές που λες «αξίζει πραγματικά να κάνω αυτή τη δουλειά».
Κ.Κ: Υποδύεσαι τον Τάκη Λαμπρόπουλο, τον διευθυντή της δισκογραφικής εταιρείας Columbia, ο οποίος με τις καλλιτεχνικές επιλογές άφησε το δικό του αποτύπωμα στην ελληνική δισκογραφία. Πόσο βάρος αισθάνεσαι;
Μ.Μ: Ήταν μια εμβληματική προσωπικότητα της εποχής. Ήταν ο άνθρωπος που «έφτιαξε» πάρα πολλούς γνωστούς καλλιτέχνες, όπως τη Μοσχολιού, κ.α. Ήταν αυτός που άκουσε τον Ξυλούρη να τραγουδάει και αποφάσισε να τον φέρει στην Αθήνα για να τον γνωρίσει στους μεγάλους συνθέτες, στον Μαρκόπουλο, στον Ξαρχάκο, στον Ανδριόπουλο, στον Χάλαρη, οι οποίοι του έγραψαν τις αλησμόνητες, τεράστιες επιτυχίες. Ο ρόλος λοιπόν είναι στιβαρός, απαιτητικός και με πολλά κωμικά στοιχεία. Είμαι τόσο χαρούμενος που τον υποδύομαι! Κάποια στιγμή, ο ρόλος τελειώνει κι εγώ μετέχω ως τραγουδιστής στο υπόλοιπο της παράστασης.
Κ.Κ: Το κείμενο της Ζαχαρένιας Πετράκη βασίστηκε σε πολυετή έρευνα και αρχειακό υλικό. Υπήρξε κάποια πληροφορία ή κάποιο άγνωστο ντοκουμέντο για τη ζωή του Ξυλούρη που σε εξέπληξε κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας;
Μ.Μ: Το πόσο καλός άνθρωπος ήταν! Κάποια στιγμή, όλοι απορήσαμε και αναρωτηθήκαμε αν είχε σκοτεινές πτυχές. Ανησυχήσαμε, μήπως η όλη παράσταση αποδειχθεί σε μία αγιογραφία. Κι όμως, επειδή στις πρόβες ήρθαν άνθρωποι που είχαν συνεργαστεί μαζί του μας επιβεβαίωσαν την καλοσύνη του. Πράος, χωρίς νεύρα, χωρίς εξάρσεις, εργατικός, με αγάπη για τον άνθρωπο. Η παράσταση αποτυπώνει την πραγματικότητα. Αυτό λοιπόν, με εξέπληξε, ότι δηλαδή έχουμε να κάνουμε με έναν ακέραιο χαρακτήρα. Βλέπεις, δεν συνηθίζεται κάτι τέτοιο σε κανέναν χώρο και ιδίως στον καλλιτεχνικό που είναι τόσο ανταγωνιστικός και τόσο ανθρωποφάγος.
Κ.Κ: Στη διαμόρφωση του έργου συνέβαλε επίσης η Ουρανία Ξυλούρη, η σύντροφος της ζωής του. Είχες την ευκαιρία να μιλήσεις μαζί της; Σου είπε κάτι που ξεχωρίζεις;
Μ.Μ: Τόσο η Ουρανία όσο και η κόρη του η Ειρήνη είναι συνέχεια στην παράσταση. Μάλιστα, η κόρη του, όταν παίξαμε στα Ανώγεια ανέβηκε στη σκηνή και είπε κάτι συγκλονιστικό. Είπε «εγώ αυτή τη στιγμή δεν μιλάω ως μια μεγάλη γυναίκα που είχε μπαμπά τον Ξυλούρη, αλλά ως κορίτσι 13 ετών που έχασε τον πατέρα του». Ξεσπάσαμε όλοι σε κλάματα. Όσο για την Ουράνια, τι να πω; Έχασε την αγάπη της ζωής της πάρα πολύ νωρίς. Μας έλεγε πόσο πολύ αγαπούσε την οικογένειά του. Μας μιλούσε για εκείνον με συγκίνηση αλλά και ευγνωμοσύνη. Κάποια στιγμή μας είπε «σας ευχαριστώ που φέρατε ξανά τον Νίκο στη ζωή».
Κ.Κ: Το έργο επιχειρεί να συστήσει -ιδίως στη νέα γενιά- τον Ξυλούρη όχι μόνο ως «φωνή», αλλά και ως «εσωτερικό σύμπαν». Ποια πτυχή του ανθρώπου Νίκου Ξυλούρη ξεχωρίζεις;
Μ.Μ: Το γεγονός πως όντας ένας άνθρωπος που δεν έχει τελειώσει το σχολείο ήταν πολύ πιο μορφωμένος από κάποιον ακαδημαϊκά καταρτισμένο. Ένας άνθρωπος απλός, σοφός από τη ζωή, είπε τραγούδια μέσα από την ψυχή του, έζησε με ανθρωπιά και αγωνίστηκε διψώντας για ισότητα.
Κ.Κ: Πράγματι, ταύτισε τη φωνή του με τους αγώνες για δημοκρατία και ελευθερία, ιδιαίτερα κατά την περίοδο της Δικτατορίας και την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Πιστεύεις ότι η τέχνη σήμερα οφείλει να είναι εξίσου πολιτικοποιημένη και «παρούσα» στα κοινωνικά αιτήματα της εποχής μας;
Μ.Μ: Βεβαίως! Αλλά, βλέπεις, ζούμε σε μια εποχή που έχουν ισοπεδωθεί τα πάντα, όπως η ανθρωπιά, οι αξίες, το ενδιαφέρον για τον πλησίον μας. Και το μεγαλύτερο μέρος αυτής της καταστροφής οφείλεται στα social media και στην τηλεόραση. Έχουμε γίνει κοινωνία του εγώ, της επίδειξης της ευημερίας μας, της παρουσίασης μιας ψεύτικης εικόνας κι όλο αυτό μας έχει ισοπεδώσει ως ανθρώπους, με προεκτάσεις φυσικά και στην τέχνη. Πολύ σπάνια να γίνει κάτι καλλιτεχνικό και να είναι γεγονός, όπως δηλαδή γινόταν παλιά και ήταν τομή. Είναι όλα ισοπεδωμένα. Οφείλουμε να γυρίσουμε στις εποχές που η τέχνη βοηθούσε τους ανθρώπους να αποκτήσουν πυγμή, να αποκτήσουν πεποιθήσεις. Ενώ απ’ τη μια είμαι απαισιόδοξος, απ’ την άλλη είμαι βαθιά αισιόδοξος, διότι γνωρίζω πως όταν κάτι φτάνει σε τέλμα είναι καταδικασμένο να αλλάξει και να ανέλθει.
Κ.Κ: Ο «Ψαρονίκος» δεν έκανε εκπτώσεις στο ήθος και την αισθητική του για χάρη της εμπορικότητας. Στο σημερινό, άκρως εμπορευματοποιημένο τοπίο, πόσο δύσκολο είναι για έναν σύγχρονο πολίτη να διατηρήσει μια τέτοια στάση ανυποχώρητης αξιοπρέπειας;
Μ.Μ: Πάρα πολύ, γιατί όταν δεν πας με το ρεύμα, απ’ όποιον χώρο κι αν προέρχεσαι, δύσκολα κάνεις τη διαφορά. Και όταν κάνεις τη διαφορά, όταν αποστασιοποιηθείς, είσαι δακτυλοδεικτούμενος. Εκεί θέλει μεγάλα κότσια και τρομερό ψυχικό σθένος να συνεχίσεις, να αντιστέκεσαι και να έχεις διαφορετική άποψη από τη φόλα, από τη μάζα. Προσωπικά, προσπαθώ, όσο μπορώ, να διαφέρω, όχι για να ξεχωρίσω, αλλά για να είμαι αληθινός, διότι δεν μου αρέσει η εποχή που ζω. Κι όταν λέω αληθινός, εννοώ να εκφράζω την άποψη και την αντίθεσή μου με αξιοπρέπεια απέναντι σε όλη αυτή την κατάντια.
Κ.Κ: Η ζωή του Ξυλούρη, από τα Ανώγεια της Κατοχής μέχρι τις μπουάτ της Αθήνας, χαρακτηριζόταν από μια βαθιά αίσθηση συλλογικότητας και κοινού αγώνα – αξίες που σήμερα μοιάζουν να υποχωρούν μπροστά στον σύγχρονο ατομικισμό. Μπορεί η παράσταση αυτή να λειτουργήσει ως μια υπενθύμιση για την ανάγκη επιστροφής στο «εμείς»;
Μ.Μ: Ξεκάθαρα! Ξετυλίγονται συμπεριφορές και στάσεις που σήμερα είναι ξεχασμένες. Για παράδειγμα, δεν υπάρχει ευγένεια, έχει χαθεί το φιλότιμο, δεν ενδιαφερόμαστε για τον διπλανό μας, δεν βοηθάμε. Ο Ξυλούρης δεν ήταν έτσι. Σεβόταν τους ανθρώπους και τις απόψεις τους. Ήταν μαζί με τον αδύναμο, κάτι επίσης που έχουμε ξεχάσει, γιατί όπου βλέπουμε λεφτά, ισχύ και εξουσία, τρέχουμε. Η παράσταση λοιπόν, είναι μια σαφής υπενθύμιση για όλες τις αξίες που -δυστυχώς- έχουμε απολέσει.
Κ.Κ: Πιστεύεις ότι το κοινωνικοπολιτικό μήνυμα του Ξυλούρη μπορεί να αγγίξει και να εμπνεύσει τους νέους ανθρώπους;
Μ.Μ: Θα έλεγα ναι. Ωστόσο εδώ θίγεται ο ρόλος της οικογένειας καθώς από ’κεί ξεκινούν όλα. Σήμερα λείπει ο γονιός και επικρατεί η «δικτατορία» των παιδιών. Δεν τους θέτονται όρια και δεν μεταλαμπαδεύονται βασικές αρχές. Αν υπάρχουν γονείς που γαλουχούν το παιδί τους με παιδεία, αξίες, ιδανικά και οράματα, τότε υπάρχει ελπίδα. Αν όχι, τότε όσα και να πει ένα σχολείο ή μια παράσταση, θα πάνε στο ντούκου.
Κ.Κ: Και μετά την οικογένεια και το σχολείο, ακολουθούν η κοινωνία και η πολιτεία. Αλήθεια, πώς κρίνεις τη σημερινή εποχή σε πολιτικό επίπεδο; Είσαι ικανοποιημένος ή θα ήθελες μια ριζική αλλαγή;
Μ.Μ: Είναι άθλια! Δεκαετίες τώρα, μας έχουν γονατίσει. Έχουν κατακλέψει την Ελλάδα και τον πολίτη. Έχουμε ακρίβεια, σκάνδαλα, κλοπές και μας κυβερνούν μαφίες. Δεν καταλαβαίνω πώς έχουμε φτάσει σε αυτό το σημείο. Και αυτό που με λυπεί ιδιαίτερα είναι η απάθεια των πολιτών. Σου λέει «γιατί να πάω να ψηφίσω; Εγώ θα αλλάξω κόσμο;» Ναι, ρε βλάκα, εσύ θα τον αλλάξεις, απαντώ εγώ. Πρέπει όλοι συλλογικά να επιλέξουμε ανθρώπους που νοιάζονται πραγματικά γι’ αυτήν την άμοιρη χώρα.
Κ.Κ: Αν μπορούσες να κρατήσεις μόνο μία φράση από την παράσταση που να συμπυκνώνει την ουσία του «Αρχαγγέλου της Κρήτης», ποια θα ήταν αυτό;
Μ.Μ: «Άιντε θύμα, άιντε ψώνιο, άιντε σύμβολο αιώνιο, αν ξυπνήσεις μονομιάς θα ’ρθει ανάποδα ο ντουνιάς». Αν το κάνει αυτό ο Έλληνας, μπορεί να κάνει τα πάντα, γιατί έχει μεγάλη δύναμη, αλλά… δεν ξυπνάει.
Κ.Κ: Και κλείνοντας, τα μελλοντικά σου σχέδια;
Μ.Μ: Το φθινόπωρο θα είμαι -Δευτέρα και Τρίτη- στο θέατρο Μουσούρη στην παράσταση «Μαύρη Γαλότσα», και από Τετάρτη έως Κυριακή στο Χορν, στο έργο «Μάρτυρας Κατηγορίας», ενώ στην τηλεόραση θα κάνω ένα guest σε τηλεοπτική σειρά του Πάνου Αμαραντίδη που θα προβάλλεται στον Alpha, από τον Φεβρουάριο.
Πληροφορίες για την παράσταση «Νίκος Ξυλούρης, ο Αρχάγγελος της Κρήτης»
Η παράσταση ξεδιπλώνει τη ζωή και την πορεία του σπουδαίου Κρητικού τραγουδιστή και λυράρη Νίκου Ξυλούρη. Ακολουθούμε τα βήματα του «Αηδονιού της Κρήτης» από τα παιδικά του χρόνια στα Ανώγεια, στη σκιά της Κατοχής, μέχρι τις ημέρες του θριάμβου του στις αθηναϊκές μπουάτ της δεκαετίας του ’70. Θυμόμαστε τη δημόσια παρουσία του που ταυτίστηκε με τον αγώνα, την αξιοπρέπεια και την ελπίδα μιας ολόκληρης εποχής και φτάνουμε στην πρόωρη αναχώρησή του από τη ζωή, σε ηλικία μόλις 44 ετών.
Κείμενο: Ζαχαρένια Πετράκη. Σκηνοθεσία- επιμέλεια κειμένου: Νικορέστης Χανιωτάκης. Σύμβουλος Δραματουργίας: Ουρανία Ξυλούρη. Ενορχηστρώσεις: Ανδρέας Κατσιγιάννης. Μουσική επιμέλεια κρητικού προγράμματος: Ross Daly. Αφήγηση και τραγούδι: Μελίνα Κανά. Στον ρόλο του Νίκου Ξυλούρη: Αιμιλιανός Σταματάκης. Στον ρόλο του Τάκη Λαμπρόπουλου: Μέμος Μπεγνής. Στον ρόλο του Ψαρογιώργη: Μιχάλης Αεράκης. Τραγουδά ο Γιάννης Μαθές. Κρητική μουσική και τραγούδι: Μαθιός και Ραφαήλ Δαμουλάκης. Παίζουν: Γιάννης Ασκάρογλου, Ξανθή Γεωργίου, Νίκος Γκέλια, Γιάννης Καλαντζόπουλος, Ιωάννα Λέκκα, Γιάννης Μαθές, Λίζυ Ξανθοπούλου, Γιάννης Πέτρου, Αναστασία Τσιλιμπίου, Γιώργος Φλωράτος
