Της Δρ. Κωνσταντίνας Γώγουλου Διδ
Η γεωπολιτική του 21ου αιώνα δεν προσδιορίζεται αποκλειστικά από τον έλεγχο εδαφών και φυσικών πόρων, αλλά ολοένα περισσότερο από τη δυνατότητα πρόσβασης στα δίκτυα μέσω των οποίων διακινούνται η ενέργεια, τα εμπορεύματα και οι κεφαλαιακές ροές. Η γεωγραφία εξακολουθεί να επηρεάζει καθοριστικά τη διεθνή ισχύ, αποκτά όμως νέα διάσταση μέσα από τις υποδομές διασυνδεσιμότητας.
Η ενεργειακή κρίση που ακολούθησε τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ανέδειξε τις δομικές ευπάθειες του ευρωπαϊκού ενεργειακού συστήματος. Η εξάρτηση από περιορισμένο αριθμό προμηθευτών κατέδειξε ότι η ενεργειακή ασφάλεια δεν αποτελεί απλώς οικονομική παράμετρο, αλλά ουσιώδη συνιστώσα της πολιτικής και στρατηγικής ανθεκτικότητας των κρατών.
Στο μεταβαλλόμενο αυτό περιβάλλον, η Νοτιοανατολική Ευρώπη αποκτά αυξημένη γεωοικονομική σημασία. Ο Νότιος Διάδρομος Φυσικού Αερίου, μέσω του αγωγού του Νοτίου Καυκάσου και των αγωγών TANAP και TAP, συνδέει τα κοιτάσματα του Αζερμπαϊτζάν με τις ευρωπαϊκές αγορές. Ο TAP, ο οποίος μεταφέρει φυσικό αέριο μέσω Ελλάδας και Αλβανίας προς την Ιταλία, λειτουργεί εμπορικά από το 2020.
Παράλληλα, ο Κάθετος Διάδρομος Φυσικού Αερίου αποσκοπεί στην αξιοποίηση διασυνδεδεμένων υποδομών για τη μεταφορά αερίου από την Ελλάδα προς τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, τη Μολδαβία και την Ουκρανία. Η δυνατότητα αυτή συνδέεται με τον αναπροσανατολισμό μέρους των ενεργειακών ροών της ευρύτερης περιοχής και με την προσπάθεια διαφοροποίησης των πηγών ευρωπαϊκού εφοδιασμού.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτούν οι ελληνικές υποδομές εισαγωγής υγροποιημένου φυσικού αερίου, μεταξύ των οποίων η Ρεβυθούσα και ο πλωτός σταθμός της Αλεξανδρούπολης. Οι εγκαταστάσεις αυτές διευρύνουν τις δυνατότητες πρόσβασης σε διεθνείς προμηθευτές και ενισχύουν την ευελιξία του περιφερειακού συστήματος. Ωστόσο, η αξιοποίησή τους εξαρτάται από τις συνθήκες της αγοράς, τις διαθέσιμες ποσότητες και το κόστος μεταφοράς.
Υπό το πρίσμα της Διεθνούς Πολιτικής Οικονομίας, οι εξελίξεις αυτές μπορούν να αναλυθούν μέσω της έννοιας της δομικής ισχύος της Susan Strange. Η ισχύς δεν εξαντλείται στην άμεση άσκηση πολιτικής πίεσης, αλλά περιλαμβάνει τη δυνατότητα επηρεασμού των δομών εντός των οποίων τα κράτη και οι αγορές λαμβάνουν αποφάσεις.
Τα ενεργειακά δίκτυα συγκροτούν τέτοιες δομές αλληλεξάρτησης. Η διαθεσιμότητα εναλλακτικών οδεύσεων μπορεί να περιορίσει την ευπάθεια ενός κράτους έναντι ενός μοναδικού προμηθευτή. Αντιστρόφως, η υπερβολική συγκέντρωση κρίσιμων υποδομών ή πηγών εφοδιασμού ενδέχεται να δημιουργήσει νέες μορφές εξάρτησης.
Η γεωπολιτική αξία ενός ενεργειακού διαδρόμου δεν πρέπει, συνεπώς, να ταυτίζεται με την απλή ύπαρξή του. Προσδιορίζεται από τη μεταφορική του ικανότητα, τη διασυνοριακή συνεργασία, την οικονομική του ανταγωνιστικότητα και τη δυνατότητα αδιάλειπτης λειτουργίας του ακόμη και σε περιόδους κρίσης.
Επιπλέον, η ευρωπαϊκή ενεργειακή μετάβαση δημιουργεί έναν πρόσθετο στρατηγικό προβληματισμό. Οι επενδύσεις σε υποδομές φυσικού αερίου καλούνται να ανταποκριθούν στις σημερινές ανάγκες ασφάλειας εφοδιασμού, χωρίς να παραγνωρίζουν τη μακροπρόθεσμη πορεία απανθρακοποίησης της ευρωπαϊκής οικονομίας. Η ισορροπία μεταξύ των δύο στόχων αποτελεί κρίσιμο ζήτημα δημόσιας πολιτικής και επενδυτικού σχεδιασμού.
Για την Ελλάδα, η ουσιαστική πρόκληση δεν είναι απλώς η συμμετοχή στον νέο ενεργειακό χάρτη, αλλά η μετατροπή της γεωγραφικής θέσης σε διατηρήσιμο οικονομικό και διπλωματικό πλεονέκτημα. Αυτό προϋποθέτει αξιόπιστες υποδομές, σταθερό ρυθμιστικό περιβάλλον και συνεργασίες με πραγματικό οικονομικό αντίκρισμα.
Η ενεργειακή διασυνδεσιμότητα μπορεί να συμβάλει στη σταθερότητα της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, εφόσον δεν αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως μέσο ανταγωνισμού, αλλά και ως πεδίο αμοιβαία επωφελούς περιφερειακής συνεργασίας.
Η γεωπολιτική των ενεργειακών διαδρόμων καταδεικνύει τελικά ότι η διεθνής επιρροή δεν απορρέει μόνο από την κατοχή ενεργειακών πόρων, αλλά και από την ικανότητα εξασφάλισης της ασφαλούς, οικονομικά βιώσιμης και διαφοροποιημένης μεταφοράς τους.
Η γεωγραφία προσφέρει δυνατότητες. Η στρατηγική είναι εκείνη που καθορίζει εάν οι δυνατότητες αυτές θα μετατραπούν σε πραγματική ισχύ.
