Του Άγγελου Χωριανόπουλου
Στις 20 Οκτωβρίου 2026 η Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης, στην πρώτη συνεδρίαση με νέα ηγεσία, κύρωσε ομόφωνα το τουρκολιβυκό μνημόνιο οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών του 2019. Ταυτόχρονα ανακάλεσε τις αποφάσεις του 2020 με τις οποίες είχε απορρίψει τη συμφωνία και είχε διακόψει τις πολιτικές σχέσεις με την Άγκυρα. Το ίδιο κοινοβούλιο που επί έξι χρόνια αποτελούσε ένα από τα ισχυρότερα επιχειρήματα της Αθήνας για την ακυρότητα του μνημονίου γινόταν σήμερα ο θεσμικός του εγγυητής.
Η εξέλιξη αυτή δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Ήταν το προϊόν μιας μεθοδικής, πολυετούς τουρκικής στρατηγικής που συνδυάζει στρατιωτική παρουσία, οικονομική διείσδυση και πολιτικό εκβιασμό. Και αποκαλύπτει μια αλήθεια που η Αθήνα αρνείται επί δεκαετίες να αντικρίσει: στην Ανατολική Μεσόγειο το δίκαιο δεν αυτοπροστατεύεται. Είτε το στηρίζει η ισχύς είτε το ξαναγράφει η ισχύς του άλλου.
Η κύρωση προετοιμάστηκε με χειρουργική ακρίβεια. Η Άγκυρα, αφού εξασφάλισε από το 2020 τον έλεγχο της Τρίπολης μέσω στρατιωτικής παρέμβασης, αποκατέστησε τις σχέσεις της και με το στρατόπεδο Χαφτάρ στην Ανατολική Λιβύη, με κεντρικό συνομιλητή τον Σαντάμ Χαφτάρ. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, η τουρκική πλευρά άσκησε συστηματική πίεση στη Βεγγάζη. Απειλούσε ότι αν δεν κυρωθεί το μνημόνιο θα επανέλθει στην πλήρη στρατιωτική στήριξη της Τρίπολης και θα διέκοπτε τα προγράμματα επενδύσεων στην Ανατολική Λιβύη.
Το εμπόδιο ήταν ενας άνθρωπος: ο πρόεδρος της Βουλής Αγκίλα Σάλεχ, που στηριζόταν πολιτικά από το Κάιρο και αρνιόταν να φέρει το μνημόνιο προς κύρωση. Η λύση βρέθηκε με συνοπτικές διαδικασίες. Στις αρχές Οκτωβρίου βουλευτές πρόσκειμενοι στον Σαντάμ Χαφτάρ πέρασαν ρύθμιση που περιόριζε τη θητεία του προέδρου στους 12 μήνες. Ο Σάλεχ, πρόεδρος του Σώματος από το 2014, εκπαραθυρώθηκε. Η θέση του πέρασε σε πρόσωπο ελεγχόμενο από τον Σαντάμ Χαφτάρ, το οποίο σύμφωνα με πληροφορίες ήταν εκλεκτό της λιβυοτουρκικής ομάδας φιλίας του κοινοβουλίου. Η πρώτη απόφαση της νέας ηγεσίας ήταν η κύρωση του μνημονίου. Ανήμερα της ψηφοφορίας βρισκόταν στη Λιβύη ο επικεφαλής της MIT Ιμπραήμ Καλίν, ένας από τους εμπνευστές του μνημονίου.
Η εξέλιξη έρχεται παρά το γεγονός ότι ο ίδιος ο Σαντάμ Χαφτάρ είχε επισκεφθεί την Αθήνα και είχε δείξει διάθεση συνεργασίας. Παρά και την εντύπωση που είχε δοθεί κατά την επίσκεψη του Υπουργού Εξωτερικών στη Βεγγάζη ότι ένα τέτοιο βήμα δεν θα γινόταν. Και συμπίπτει με τις πρώτες εργασίες της Chevron στα δύο ελληνικά οικόπεδα νότια της Κρήτης. Υπενθυμίζεται επίσης ότι η Λιβύη κατέθεσε ήδη στις 27 Μαΐου 2025 στον ΟΗΕ χάρτη με τα εξωτερικά όρια της υφαλοκρηπίδας της, που επικαλύπτει ευθέως την ελληνική.
Το Υπουργείο Εξωτερικών απέρριψε την απόφαση και χαρακτήρισε το μνημόνιο «ψευδεπίγραφο», «παράνομο, άκυρο και ανυπόστατο». Η ανακοίνωση σημειώνει ότι Ιταλία και Λιβύη δεν έχουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές, ότι το μνημόνιο αγνοεί τα ελληνικά νησιά και τα δικαιώματά τους βάσει της UNCLOS και ότι η Ελλάδα έχει ήδη οριοθετήσει θαλάσσιες ζώνες με Ιταλία και Αίγυπτο. Επισημαίνει επίσης ότι η χώρα ενημέρωσε τους εταίρους και συμμάχους της και θα προβεί σε «κάθε ενδεδειγμένη ενέργεια». Η Ευρωπαϊκή Ένωση καταδίκασε την κύρωση ως παραβίαση κυριαρχικών δικαιωμάτων τρίτων κρατών, το Ιίδιο έκανε και η Λευκωσία, ενώ ο Έλληνας Υπουργός Εξωτερικών επικοινώνησε άμεσα με τον Αιγύπτιο ομόλογό του.
Όλα αυτά είναι σωστά και απαραίτητα. Είναι όμως και ανεπαρκή. Η Άγκυρα δεν επιδιώκει να κερδίσει τη νομική αντιπαράθεση. Επιδιώκει να την καταστήσει αδιάφορη
Η κύρωση στη Βεγγάζη δεν είναι μεμονωμένο γεγονός. Είναι ένα κομμάτι ενός παζλ που ολοκληρώνεται μπροστά μας. Σύντομα η Ελλάδα θα κληθεί να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα
- Η νομιμοποίηση της «Γαλάζιας Πατρίδας». Ο νόμος για τις θαλάσσιες ζώνες αναμένεται να έρθει στην Τουρκική Εθνοσυνέλευση και θα μετατρέψει ένα πολιτικό δόγμα σε εσωτερικό δίκαιο του τουρκικού κράτους. Θα δεσμεύει κάθε τουρκική κυβέρνηση και θα διατηρεί την απειλή του casus belli για τα 12 μίλια.
- Τουρκικό Πολεμικό Ναυτικό νότια της Κρήτης. Με κυρωμένο πλέον μνημόνιο από και τα δύο λιβυκά κέντρα εξουσίας, η Άγκυρα θα έχει το πρόσχημα να στείλει μονάδες στο πελάγος νότια της Κρήτης για την υποτιθέμενη «προστασία των λιβυκών δικαιωμάτων», ακριβώς εκεί όπου δραστηριοποιείται η Chevron.
- Τουρκικό Πολεμικό Ναυτικό για την παρεμπόδιση της έρευνας για το GSI.Η Άγκυρα έχει ήδη παρεμποδίσει δύο φορές τη διαδικασία. Η τρίτη φορά, με το ερευνητικό πλοίο στο πεδίο, θα έχει ως νομικό επιχείρημα ένα «κυρωμένο» μνημόνιο.
- Τουρκικές παράνομες NAVTEX και NOTAM. Η αμφισβήτηση των ελληνικών αρμοδιοτήτων έχει γίνει καθημερινή πρακτική, όπως δείχνει η τουρκική NOTAM που κήρυξε «άκυρες» τις ελληνικές ασκήσεις στο κεντρικό Αιγαίο αυτόν τον μήνα.
Κάθε μία από αυτές τις πιέσεις μόνη της είναι διαχειρίσιμη. Ταυτόχρονα δημιουργούν μια κλειστή τανάλια από το Αιγαίο έως τα νότια της Κρήτης, που στόχο έχει να περιορίσει την Ελλάδα σε ένα κράτος των έξι μιλίων και των ανακοινώσεων.
Γιατί το δίκαιο χωρίς ισχύ είναι γράμμα κενό
Η θεωρία των διεθνών σχέσεων είναι σαφής. Σε ένα άναρχο διεθνές σύστημα, χωρίς κεντρικό μηχανισμό επιβολής, το διεθνές δίκαιο εφαρμόζεται μόνο όταν υπάρχει κράτος διατεθειμένο και ικανό να το υπερασπιστεί. Η Ελλάδα έχει με το μέρος της την UNCLOS, την Ευρωπαϊκή Ένωση, τις συμφωνίες με Αίγυπτο και Ιταλία και τη στήριξη σχεδόν όλης της διεθνούς κοινότητας. Η Τουρκία δεν έχει τίποτα από αυτά. Και όμως κερδίζει έδαφος, γιατί έχει καταλάβει ότι η ισχύς, όταν ασκείται μεθοδικά και χωρίς αντίσταση, δημιουργεί τετελεσμένα. Και τα τετελεσμένα, με τον χρόνο, γίνονται δίκαιο.
Η ελληνική στρατηγική των τελευταίων δεκαετιών στηρίχθηκε στην υπόθεση ότι η αυτοσυγκράτηση θα αμείβεται με διεθνή στήριξη και ότι η αναμονή θα κάνει την Τουρκία να αποσυρθεί. Η εμπειρία δείχνει το αντίθετο. Η αναμονή ερμηνεύεται στην Άγκυρα ως αδυναμία. Η αδυναμία προκαλεί νέες διεκδικήσεις. Και οι νέες διεκδικήσεις γίνονται νέο «σημείο εκκίνησης» σε κάθε διάλογο.
Η λύση: 12 ναυτικά μίλια, ξεκινώντας από την Κρήτη
Η επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια δεν είναι πράξη κλιμάκωσης. Είναι αναφαίρετο κυριαρχικό δικαίωμαπου αναγνωρίζει το άρθρο 3 της UNCLOS σε κάθε παράκτιο κράτος και το οποίο εφαρμόζει η συντριπτική πλειοψηφία των κρατών του πλανήτη. Η ίδια η Τουρκία εφαρμόζει 12 μίλια στη Μαύρη Θάλασσα και στη Μεσόγειο. Η Ελλάδα έχει ήδη δημιουργήσει το προηγούμενο: το 2021 επέκτεινε τα χωρικά της ύδατα στο Ιόνιο έως το Ακρωτήριο Ταίναρο χωρίς καμία διεθνή αντίδραση.
Η Ελλάδα πρέπει να επεκτείνει άμεσα τα χωρικά της ύδατα στα 12 ναυτικά μίλια σε ολόκληρη την περιοχή της Κρήτης. Η Κρήτη είναι το ιδανικό επόμενο βήμα, γιατί δεν βρίσκεται απέναντι στις τουρκικές ακτές. Η Άγκυρα δεν μπορεί να επικαλεστεί εδώ το επιχείρημα του «κλεισίματος της πρόσβασης στην ανοιχτή θάλασσα» που προβάλλει για το Αιγαίο. Ταυτόχρονα, η επέκταση ακυρώνει στην πράξη το τουρκολιβυκό μνημόνιο, γιατί απομακρύνει κάθε ξένη δραστηριότητα από τις ακτές και διευρύνει τη βάση από την οποία μετράται η ελληνική ΑΟΖ.
Εκτιμώ ότι το πολιτικό περιβάλλον είναι πιο ευνοϊκό από οποτεδήποτε. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη χαρακτηρίσει το μνημόνιο άκυρο και ανίσχυρο. Η Αίγυπτος θεωρεί την τουρκική διείσδυση στη Βεγγάζη απειλή για την ασφάλειά της. Το Ισραήλ και τα ΗΑΕ, που έχουν οικοδομήσει στενές σχέσεις με την Ανατολική Λιβύη, δεν βλέπουν με καλό μάτι την τουρκική επέκταση. Η εκτίμησή μου είναι ότι η Ευρώπη έχει δώσει σιωπηρά πράσινο φως για άμεση επέκταση στα 12 μίλια γύρω από την Κρήτη. Η κατάλληλη στιγμή δεν θα διαρκέσει για πάντα.
